Johnn R. Searle "Umysł na nowo odkryty"
Ukazała się po polsku najnowsza książka Johna R. Searle'a. Autor jest profesorem filozofii Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, uczelni o wysokim nasyceniu noblistami, a wydawcą oryginału jest Massachusetts Institute of Technology, jedna z najpoważniejszych instytucji naukowych świata.
Książka Searle'a jest na poziomie instytucji, które ma w tle. Prace wychodzące z tych ośrodków muszą bowiem podejmować aktualną problematykę, muszą krytycznie uwzględniać wyniki innych badaczy i nieść, przynajmniej w zamyśle, wkład własny. Umysł na nowo odkryty spełnia te warunki. Dotyczy filozofii umysłu, a jest to dyscyplina uprawiana dziś w Ameryce z ogromną intensywnością, zaś "w każdej książce dotyczącej filozofii umysłu autor formułuje wyraźnie, albo przyjmuje pośrednio, jakąś całościową wizję umysłu i jego relacji do wszystkich innych składników świata przyrody" (zob. s. 298). Filozofię umysłu w jej postaci zastanej traktuje Searle krytycznie: "Pomimo arogancji, z jaką współcześnie chełpimy się tym, jak wiele wiemy, pomimo pewności i wszechstronności naszej wiedzy naukowej, tam gdzie wchodzi w grę problematyka umysłu, pogrążeni jesteśmy w stanie charakterystycznego zamętu i braku zgodności poglądów" (zob. s. 323). W filozofii umysłu Searle ma coś do powiedzenia od siebie, ma własne poglądy na naturę umysłu, na jego związki z mózgiem i na sposoby jego działania.
Zacznijmy od pozytywnej Searle'a filozofii umysłu. Autor sytuuje ją w ramach "jedynego obrazu świata, jakim rozporządzamy" (s. 130), który ma dwa filary - atomową teorię materii i biologiczną teorię ewolucji. Na gruncie tego obrazu świata ludzie i zwierzęta wyższe stanowią część porządku przyrody, a "świadomość jest biologiczną własnością mózgu człowieka i mózgów niektórych gatunków zwierząt. Przyczyną powstawania świadomości są procesy neurobiologiczne i jest ona częścią naturalnego, biologicznego porządku w równej mierze, jak wszystkie inne procesy biologiczne, takie jak fotosynteza, trawienie czy mitoza" (s. 129).
Ten obraz świata może jednak prowadzić i prowadzi do dwóch filozofii umysłu - do błędnej, materialistycznej; i do trafnej, Searle'owskiej. Materialista utożsamia umysł z procesami neurobiologicznymi lub ją do nich sprowadza. Jest to nieuprawnione i błędne, gubi bowiem podstawowe cechy umysłu: to, że jest zbiorem stanów świadomości, ta zaś jest "nieredukowalną własnością rzeczywistości fizycznej" (s. 161), odznacza się subiektywnością (zjawiska mentalne to zjawiska "z perspektywy pierwszej osoby") oraz intencjonalnością (skierowaniem stanów świadomości na coś od nich różnego). Nie do przyjęcia jest też, zdaniem Searle'a, najnowsza wersja materializmu, kognitywizm, czyli filozofia umysłu sugerowana przez naukę o procesach poznawczych (cognitive science) i badania nad sztuczną inteligencją. Mózg nie jest bowiem komputerem cyfrowym i nie przetwarza informacji, a umysł nie jest programem komputerowym (zob. znakomity rozdział IX: "Krytyka kognitywistycznego rozumu").
Są trzy warstwy w książce Searle'a: niezrównana informacyjna, trudno bowiem o lepsze omówienia pojęć, argumentów i stanowisk w filozofii umysłu (na przykład wykład "sześciu fałszywych poglądów", czy opis "trzech tradycyjnych błędów" filozofii umysłu); przenikliwa i interesująca warstwa krytyczna, polemika z materializmem sięga bowiem w głąb, ku ukrytym założeniom tej postawy, ale też ujawnia jej logiczne i empiryczne trudności; i stanowcza, choć nie pozbawiona niejasności warstwa konstrukcyjna, w której Searle stara się uzgodnić dwie, zdawałoby się, nie do pogodzenia własności umysłu - jego zwyczajność (że "jest po prostu normalną, biologiczną, to znaczy fizyczną, własnością mózgu") i jego niezwykłość ("fakt, że w procesie ewolucji wyłoniły się systemy nerwowe zdolne do wytwarzania i podtrzymywania stanów świadomych, powinien wprawiać nas w zdumienie").
Odkładam książkę w przekonaniu, że choć nie przynosi ostatecznego odkrycia umysłu (w filozofii jest to bowiem nieosiągalne), toruje drogę - oczyszcza ją z nieporozumień i wskazuje nieusuwalne cele - na której da się osiągnąć racjonalne wyjaśnienie osobliwego faktu, że potrafiłem przeczytać dzieło Searle'a, on zaś potrafił je napisać.
tłumacz: Tadeusz Baszniak | Wydawca: Państwowy Instytut Wydawniczy |rok wydania: 1999 ISBN 83-06-02724-8 | Dziedzina: filozofia | format: 123 x 195 mm |liczba stron: 340
Tomoe