CNOTY
Mianem cnoty określano moralnie uporządkowaną postawę człowieka do czynienia dobra. Sprawność ta uzyskana była na drodze świadomego i dobrowolnego spełnienia czynów moralnie dobrych. Biblia ustaliła liczbę 3 cnót nadprzyrodzonych czyli darowanych, określanych również mianem Boskich, teologicznych bądź teologalnych. Wiara, Nadziej i Miłość nazywane po łacinie Fides, Spes, Caritas, związane z nadprzyrodzoną łaską Bożą, przenikając religijną i moralną postawę człowieka prowadzą go ku Bogu. Cztery pozostałe cnoty o zarówno biblijnym, jak i antycznym pochodzeniu zwane cnotami naturalnymi bądź nabytymi nazywane są moralnymi, głównymi bądź kardynalnymi. Zlicz się do nich Sprawiedliwość-Iustitia, Roztropność-Prudentia, Męstwo-Fortitudo oraz Umiarkowanie (Wstrzemięźliwość)-Temperantia.
Cnoty w dobie nowożytnej ukazywano przede wszystkim pod postacią żeńskich personifikacji, trzymających atrybuty; niekiedy towarzysza im zwierzęta. Wiecznie młode nie podlegają piętnu starości i brzydoty zarezerwowanych dla personifikacji grzechów i występków. Obecne w kościołach i pomieszczeniach klasztornych personifikacje symbolizowały nie tylko chrześcijańskie pojęcia cnót teologalnych i kardynalnych. Mogły również oznaczać cechy kanonizowanych świętych.
· Filozofowie starożytni tłumaczyli pojęcie cnoty jako arete i virtus; w tym czasie zajęto się tylko cnotami moralnymi;
· Pierwszą definicję cnoty podał Sokrates (469-399 p.n.e.), uznając cnotę za sprawność moralną, która zapewnić ma ludziom szczęście i korzyść;
· Sofiści uzależniali cnotę od wieku i płci;
· Cynicy uznali cnotę za jedyne dobro człowieka i najwyższy cel jego życia;
· Wg Platona cnoty współdziałają ze sobą; podstawowe cnoty rządziły działaniem trzech części duszy ludzkiej: Mądrość rządziła częścią rozumną, Męstwo impulsywną, Umiarkowanie pożądliwą, zaś Sprawiedliwość utrzymać miała ład między wszystkimi częściami duszy;
· Dla Arystotelesa (384-322 p.n.e.)cnota była doskonałością umysłu; cnót jest wiele, ponieważ każda czynność człowieka ma swą cnotę; „wodzem” wszystkich cnót jest Roztropność;
· Stoicy-cnota to moralna siła umożliwiająca opanowanie pragnień i skłonności poprzez podporządkowanie ich rozumowi;
· Cnota wg Pisma Świętego polega na życiowym stosunku do Boga, na posłuszeństwie jego woli, na stałym i prawdziwym kierowaniu się ku Niemu
· Etyka chrześcijańska w pierwszej kolejności włączyła do systemu moralnego cnoty teologiczne. Cnoty moralne o antycznym rodowodzie znalazły się w nim dzięki św. Ambrożemu, on nadał im miano kardynalnych a prym przyznał Męstwu; jednak wszystkim cnotom ma przewodzić Miłość
CNOTY TEOLOGALNE
W skład tej grupy weszły 3 cnoty, zwane nadprzyrodzonymi lub wlanymi, gdyż odnosiły się bezpośrednio do Boga. Zwane były również boskimi lub teologicznymi, ponieważ udział w nich miała nadprzyrodzona łaska boska, która kierowała religijnym i moralnym działaniem człowieka ku zjednoczeniu się z Bogiem.
MIŁOŚĆ - CARITAS
§ To cnota będąca źródłem dla wszystkich pozostałych, jej istota polega na pragnieniu dobra;
§ Dwojaka ikonografia cnoty wynika z rozumienia jej jako Miłości Boga i Miłosierdzia. Atrybutam Caritas od XIII w. był baranek. Często unosi serce w dłoni i ofiaruje je Bogu. Mogła trzymać w dłoniach róg obfitości lub wypełniony owocami kosz. Kolejny atrybut Caritas, pelikan, jest jednym z najstarszych symboli miłosierdzia, czasami zastępowany był orłem, feniksem lub psem. Ripa przedstawił Miłość jako kobietę ubraną w czerwoną szatę i z koroną płomienną. Otacza ją trójka dzieci, z których jedno trzyma przy piersi, a dwoje pozostałych stoi obok i chwyta się jej szat.
§ Biblijne odpowiednik Miłości:
§ Jakub (Stary Testament)
§ Maria i MagdalenaMiłość Boga kierowana ku grzesznikom
§ Przypowieść o Synu Marnotrawnym
§ Chrystus jako Dobry Pasterz
WIARA – FIDES
§ Jest zawierzeniem Bogu, uznaniem za prawdę tego co objawił
§ Początkowo nie odróżniała się od innych personifikacji cnót, rozpoznawalna była przez napis: Fides. Późnij przedstawiano ją pod postacią młodej dziewicy z odkrytymi barkami, z twarzą okrytą welonem i z wieńcem na głowie. W sztuce średniowiecza
§ Wiara przedstawiana była z chrzcielnicą. Od XIII w. do najczęściej spotykanych atrybutów należy krzyż, często również kielich. Czasami była przedstawiana ze świecą. Ripa przedstawił Wiarę pod dwoma postaciami. Jest to Wiara Katolicka (Fede Catholica) oraz Wiara Chrześcijańska (Fede Christiana). Alegoria Wiary Katolickiej została przedstawiona jako kobieta w białej szacie (czystość), hełmie na głowie (ochrona umysłu); w prawej dłoni trzyma tablice Mojżeszowe oraz księgę (łączność Starego i Nowego Testamentu). Cnota wpatruje się w trzymany w prawej ręce kielich z promieniującą hostią; w lewej ręce trzyma serce z zapaloną świecą. Alegoria Wiary Chrześcijańskiej ubrana w białą szatę stoi na piedestale, w prawej ręce trzyma krzyż, na którym oparta jest otwarta księga Ewangelii.
§ Biblijne odpowiedniki Wiary:
§ Ofiara Abrahama
NADZIEJA – SPES
§ Oznacza pokładanie ufności w Bogu, dzięki przekonaniu o czuwaniu nad ludźmi i światem bożej Opatrzności oraz nadzieję na życie wieczne w Bogu
§ Jednym z pierwszych atrybutów Nadziei chrześcijańskiej była gałązka oliwna (odrodzenie, wiara w boże miłosierdzie). Na dekoracji portalowej francuskich katedr atrybutem cnoty jest trzymany w ręku sztandar zbawienia lub tarcza z przedstawieniem dwóch skrzyżowanych chorągwi. W XIII wieku dodano do atrybutów Nadziei koronę. Na przełomie XV i XVI wieku obdarzono Nadzieję nowymi atrybutami: w obu dłoniach trzyma ona łopatę, sierp, kłosy zboża, kwitnące kwiaty. Czasami atrybutem Nadziei jest kotwica.Ripa korzystając z dotychczasowej tradycji przedstawił kilka wizerunków Spes. Zawsze wyobrażana była jako piękna i młoda kobieta. Nosi ona długą, zieloną lub żółtą suknię; trzyma w ręku girlandę z kwiatów lub ma na głowie wieniec, składa dłonie do modlitwy. W innej wersji Spes trzyma na ręku Amora i pozwala mu ssać mleko z odsłoniętej piersi.
§ Biblijne odpowiedniki Spes:
§ Gołębica, która przyniosła Noemu gałązkę oliwną
§ Izraelici pragnący dostać się do ziemi obiecanej
§ Przedstawienie uczniów Chrystusa, stojących na łodziach w czasie połowu
CNOTY KARDYNALNE
Są to cnoty moralne lub nabyte, ponieważ były one zakorzenione w naturze ludzkiej i rozwijały się przez stałe ich ćwiczenie, by z kolei bronić człowieka przed popędami i pożądaniem. Częściej jednak określane były mianem cnót moralnych, głównych, kardynalnych lub zawiesistych, ponieważ wg św. Ambrożego, na nich jak na głównych podstawach, opiera się moralność. Cnota pełniącą w stosunku do pozostałych cnót rolę przewodnika moralnego jest Roztropność. W niej przejawia się mądrość człowieka, gdyż tylko ona kieruje jego działaniem. Wszystkie cnoty powinny istnieć jednocześnie, gdyż są od siebie zależne, a istnienie każdej z nich warunkuje istnienie wszystkich pozostałych.
SPRAWIEDLIWOŚĆ – IUSTITIA
§ To cnota polegająca na stałej i mocnej woli oddawania każdemu tego, co mu się słusznie należy
§ W prawej ręce trzyma wagę, która jest symbolem przeznaczenia i ważenia ludzkich czynów; w drugiej ręce trzyma miecz. Ma zamknięte lub przesłonięte opaską oczy. Przy jej boku mogła się pojawi włócznia. Panowanie Sprawiedliwości nad światem symbolizowało trzymane przez nią berło. Natomiast znakiem obfitości darów spływających dzięki niej na świat był róg obfitości. Sprawiedliwości mógł towarzyszyć lew lub struś.Ripa opisał alegorie Sprawiedliwości, Sprawiedliwości Bożej i Sprawiedliwości Świętej. Iustitia „o kształtach pięknej dziewczyny” lub dostojnej matrony, ma piękną twarz i rozrzucone na ramionach włosy. Podczas wydawania sądu jej oczy powinny być zasłonięte opaską. Na głowie na złotą, królewską koronę, odziana jest w złotą lub biała suknię. W lewej ręce trzyma wagę, a w prawej miecz; Sprawiedliwość Święta ma miecz skierowany ostrzem w górę a w przypadku Sprawiedliwości Bożej miecz przybiera formę miecza ognistego opartego ostrzem o ziemię. Nad głową Sprawiedliwości Bożej unosi się biała gołębica. Sprawiedliwości Świętej towarzyszy pies oraz wąż.
§ Biblijne odpowiedniki Sprawiedliwości:
§ Scena sądu Salomona, który prosił Boga o rozsądek w czasie sądzenia i umiejętność rozróżniania dobra od zła.
MĘSTWO – FORTITUDO
§ Zadaniem Męstwa jest przezwyciężenie przeszkód w dążeniu do dobra i zwalczanie zła, stawianie czoła trudnościom życiowym, opanowanie strachu, w szczególności lęku przed śmiercią
§ Fortitudo przedstawiano w zbroi. W XIII i XIV w. uzbrojona została we włócznię i tarczę. Cnocie towarzyszył stojący pod jej stopami lew. W sztuce włoskiej alegoria przybierała postać matrony w pancerzu, z zarzuconą na ramiona lwią skórą a na głowie ma hełm w formie lwiej paszczy. W dłoniach trzyma maczugę, włócznię lub miecz oraz tarczę, na której łamią się groty strzał. Atrybutem cnoty może też być spękana wieża, z której szczeliny wyciąga smoka. Od XV w. atrybutem Męstwa stała się kolumna. Ripa przedstawił Męstwo zgodnie z włoską tradycją. Wyobrażone było na podobieństwo dumnej i wyniosłej Pallas Ateny o silnym i dobrze zbudowanym ciele. Ma na sobie długą żółto-brązową suknię okrytą pancerzem. Jej hełm wyposażony jest w rogi byka. W prawej ręce trzyma włócznię a w lewej tarczę, pośrodku której przedstawiony jest lew walczący z dzikiem.
UMIARKOWANIE – TEMPERANTIA
§ Człowiek dzięki swemu rozumowi może opanować swoje namiętności i jednocześnie nadać im rozsądną miarę
§ Atrybutem cnoty jest dzban, z którego woda przelewana do kielicha z winem, łagodzić miała moc pitego alkoholu. Temperantia może mieć na głowie zegar, symbol rytmu regularnego życia wstrzemięźliwego człowieka. W sztuce włoskiej popularnymi atrybutami było wędzidło oraz chowany do pochwy miecz. Ripa umieszcza za plecami Umiarkowania słonia. W dłoni trzyma ona balans zegarowy, jej atrybutami są także palma, rozpalone żelazo zanurzone w naczyniu z wodą. Wstrzemięźliwość ubrana jest w suknię w kolorze purpury
§ Biblijny odpowiednik Umiarkowania:
§ Dawid, który mimo suto zastawionego królewskiego stołu decyduje się na spożywanie potraw postnych i wody.
ROZTROPNOŚĆ – PRUDENTIA
§ W niej przejawia się mądrość człowieka, gdyż tylko ona kieruje jego działaniem i ustala co w danej sytuacji jest słuszne
§ Od XIII w. Roztropność przedstawiana była z wężem, który znajduje się na trzymanej przez cnotę tarczy lub wił się na pręcie. Ważnym atrybutem Roztropności jest lustro. W sztuce włoskiej obok książki i lustra atrybutem Prudenti był kompas. Roztropność przedstawiano z 2 twarzami: młodą i starą, które były symbolem doświadczenia wynikającego z przeszłości, które pozwala mądrze przewidywać przyszłość. Ripa przedstawił dwa odmienne wizerunki cnoty. W pierwszej wersji jest to dojrzała kobieta ubrana w klasyczną drapowaną suknię. Na jej prawym ramieniu wije się wąż. Patrzy na wzniesioną w lewej dłoni czaszkę. Na jej piersi przedstawiano oko. Bardziej rozpowszechniona jest alegoria Roztropności o podwójnej twarzy, patrzącego wstecz brodatego mężczyzny i zwracającej się ku przyszłości kobiety. Jej głowę osłania złoty hełm. Oplata go girlanda z liści morwy. W lewej dłoni trzyma lustro a w prawej strzałę, którą oplata remora.
§ Biblijny odpowiednik Roztropności:
§ Salomon i składająca mu hołd królowa Saba
3
polina69