Etruskie i grecko-hellenistyczne wzorce w całym Cesarstwie Rzymskim zostały przekształcone w nowy typ miasta. Idealne miasto rzymskie zbudowane było na planie prostokąta, pokryte regularną siatką ulic, przecinających się pod kątem prostym, jego główne arterie biegły przez środek na osi wsch. - zach. I płn. - płd. W środku miasta powstawało forum. Nowo zakładane miasta rzymskie leżały na równinach. Nie wszystkie miasta odpowiadały wymogom - na przeszkodzie stały przede wszystkim warunki terenowe. Nowy typ miasta stał się wzorem dla obozów wojskowych - tzw. castrum romanum.
Stosowane pierwotnie typy budowli uzyskały inne znaczenie i funkcje:
- z agory, placu municypalnego bądź targowego wykształciło się forum
Forum - rynek lub publiczny plac w świecie rzymskim - najważniejsze miejsce rzymskich miast. Zazwyczaj miał prostokątny kształt i zdobiły go kolumnady, świątynie oraz budowle publiczne. Odbywały się na nim sądy, a kupcy mieli tam swoje stoiska. Zdarzało się, że miasta miały kilka forów (np. Rzym). (Greckim odpowiednikiem forum jest agora.) Pierwotna targowiskowa funkcja forum została wyparta przez reprezentacyjność, funkcje społeczne i polityczne. Najsłynniejszym forum jest Forum Romanum.
- świątynia rzymska uzyskała tylko jedną elewację przeznaczoną do oglądania i została ustawiona na podwyższeniu, poprzedzonym schodami
Świątynie - architektura grecka jest źródłem inspiracji, jednak w architekturze rzymskiej nie chodzi o kopiowanie greckich wzorów.
*Na planie prostokąta - za cellą świątyni nigdy nie znajduje się tylna hala portykowa, odpowiadająca hali wejściowej. Rzymska świątynia ma wyraźnie osiowy charakter. Od przodu szerokie zewnętrzne schody, ujęte we flanki, prowadzą na podium do kolumnowej hali wejściowej. Z tyłu znajduje się cella, otwarta tylko ku fasadzie. Z rzadka bywa ona otoczona ze wszystkich stron kolumnadami (peripteros). Z reguły jej ściany są rozczłonkowane półkolumnami (pseudoperipteros). Wnętrze przykryte jest płaskim stropem lub sklepieniem kolebkowym; gurty bądź belki są podtrzymywane przez kolumny przyścienne. Tylna strona świątyni nie ma znaczenia, ponieważ nie jest przeznaczona do oglądania.
*Na planie koła - są dość rzadkie; otrzymują wydzielony ciąg schodów przed portalem; są najczęściej otoczone wieńcem kolumn.
Nimes, 19-13 p.n.e.; Klasyczno-koryncki pseudoperipteros
Rzym, okrągła świątynia nad Tybrem (tzw. świątynia Westy), k. II w. n.e.
nowe typy budowli:
*Akwedukt - wodociąg doprowadzający wodę do osiedli otwartym kanałem lub rurociągiem, często na arkadach, z wykorzystaniem naturalnego spadku terenu (częste w rzymskiej Kampanii, płd. Francji, Hiszpanii)
Kampanii, płd. Francji, Hiszpanii) Nimes, Pont-du-Gard, ok. 19 p.n.e.
.-Teatr - początkowo budowle drewniane z półkolistą widownią (cavea) lub bez widowni. Później teatr Marcellusa (13 p.n.e.) wzorem dla całego imperium - nie jest to już założenie wydrążone w naturalnym zboczu, lecz wolno stojąca budowla miejska często przebudowane, greckie teatry na stokach górskich.) Rzym, teatr Marcellusa 13 p.n.e.
*Amfiteatr - forma czysto rzymska - eliptyczna lub okrągła odkryta arena przeznaczona do walk gladiatorów, walk z dzikimi zwierzętami, otoczona - najczęściej wznoszącymi się schodkowo - ławkami dla widzów; Amfiteatr Fawiuszów (Koloseum) z 70-80 n.e. wzorem dla późniejszych amfiteatrów; pod areną przejścia, schody, klatki, wyciągi i zaplecze dla organizacji przedstawień.
Rzym, amfiteatr Flawiuszów (Koloseum), 70-80 n.e.
Filary zewnętrznych arkad z półkolumnami w porządkach: licząc od dołu doryckim, jońskim, korynckim.
*Cvrk | budynek, w którym znajdował się hipodrom (tor do wyścigów konnych). Odbywały się tam wyścigi rydwanów. Tor był podwójny, z zakrętem wokół słupów na jednym końcu. Arena cyrku oddzielona była od amfiteatralnej widowni rowem. Przy drugim końcu mieściły się stajnie. Tory rozdzielał niski mur (spina). Największy cyrk, długości 650 m - Circus Maximus.
*Termv - rzymskie łaźnie, stanowiące często monumentalny obiekt, wyposażony w centralne ogrzewanie przez wydrążone ściany albo cegły w posadzce. W skład pomieszczeń wchodziły: przebieralnie (apodyterium), baseny z zimną wodą (frigidarium), baseny z gorącą wodą (calidarium); łaźnie: sucha (laconicum), parowa (sudationes); sale masażu (oleoterion), w których namaszczano ciała olejkami, sala do wypoczynku (tepidarium).
* Bazylika - reprezentacyjna budowla wielofunkcyjna (targ, giełda, sąd), położona najczęściej przy placu targowym, później stały element forum; budowla wielonawowa z podwyższoną i mającą bezpośrednie doświetlenie nawą środkową, oddzieloną od naw bocznych rzędami filarów lub kolumn; absyda lub nisza - przy ścianie czołowej, rzadziej przy dłuższym boku bazyliki - miejsce nadzoru nad targiem, sprawowania sądów itp.
*Łuk triumfalny - od II w. p.n.e. wznoszony jako pomnik ku czci osoby albo dla upamiętnienia wydarzenia historycznego: jednoprzelotowy (forma wczesna) - ze sklepieniem kolebkowym rozpiętym na 2 szerokich filarach, zwieńczony attyką z tablicą dekoracyjną, na attyce umieszczano posąg lub kwadrygę triumfatora (Rzym , Łuk Tytusa); w czasach Augusta w artykulacji stosowano kolumny, pilastry, belkowanie, edykuły, naczółki; trój przelotowy z wyższym przejazdem środkowym między 2 niższymi po bokach (Rzym, Łuk Konstantyna); formy specjalne: łuk dwuprzelotowy oraz dwukierunkowy z otworami we wszystkich ścianach między 4 filarami.
*Kolumna-pomnik - kolumna na pamiątkę czyjejś chwały, którą głosił napis na bazie, trzon owijała spiralną wstęgą płaskorzeźba, w zwieńczeniu posąg (Kolumna Trajana).
- domy mieszkalne, rynek.
lubiejaszczury