GENEZA I NURTY ARCHITEKTURY BAROKOWEJ WE WŁOSZECH
Monumentalizm budowli uwydatnia się poprzez zastosowanie kolumn i pilastrów obejmujących klika kondygnacji (wielki porządek). Dynamizm dzieł podkreślają kompozycje złożone z napiętych linii o kształcie łuku, często przerwanych, zwielokrotnione pilastry i gzymsy, które przyjmują formę dekoracyjnej wstęgi. Często występują kolumny o skręconym trzonie lub tzw. zbrojone, czyli o trzonie złożonych z wielu pierścieni o dwóch, różnych średnicach. Z czasem na zwojach trzonu dochodzi dodatkowy element zdobniczy w postaci rzędu perełek lub oplatającej je wici roślinnej. Obramowania drzwi i okien są wyraźnie podkreślone. Bardzo ważną rolę odgrywa dekoracja rzeźbiarska w postaci kartuszy, girland, festonów a nawet pełnej rzeźby. Postacie przedstawiane są zawsze w ruchu, dramatycznych pozach podkreślonych rozwianymi szatami, gestem. Wystrój uzupełniony jest zazwyczaj białą sztukaterią, którą niekiedy fragmentarycznie złocono. Sztukaterię stosowano w postaci odlewanych lub ciągnionych dekoracji rzeźbiarskich. W architekturze barokowej próbowano połączyć wszystkie znane wówczas osiągnięcia.
Popularnym materiałem zdobniczym był stiuk, czyli gips lub wapień z dodatkiem sproszkowanego marmuru, zazwyczaj barwiony w masie i wypolerowany do połysku. Stiuk po stwardnieniu doskonale imituje znacznie droższy od niego marmur. Dekorację uzupełniają malowidła. Zastosowanie iluzji malarskiej, zwłaszcza na sklepieniach, ma na celu zatarcie granicy pomiędzy rzeczywistością a jej wyobrażeniem. Skrajne obszary płaszczyzn pokrywane bywają namalowaną architekturą, która optycznie przedłuża rzeczywistość. Nad postaciami, które sprawiają wrażenie zawieszonych w przestrzeni, malowany jest błękit nieba o nieskończonej głębi. Całość stwarza złudzenie odmaterializowania, niwelacji ciężaru sklepienia.
Twórcy baroku korzystając z doświadczeń przodków próbowali przekroczyć granice osiągnięć swoich poprzedników. Jest to styl, w którym próbowano połączyć w jedno różne formy sztuki: architekturę, rzeźbę, malarstwo, muzykę. Teatralnym dopełnieniem architektury świeckiej był rozbudowany ceremoniał dworski, a architektury sakralnej - wspaniałość liturgii, której towarzyszyła bogata scenografia – przepych szat, ołtarzy, prospektów organowych, uroczyste procesje, koronacje obrazów a nawet teatralne odtwarzanie obrazów w formie misteriów. Wyszukanym gestom towarzyszyły wypowiedzi przepełnione figuralnymi zwrotami, przenośniami. Z tej teatralizacji wywodzą się liczne budowle odtwarzające miejsca święte (np. Kalwaria Zebrzydowska) i rozwój urbanistyki podporządkowujący organizacji uroczystości kompozycję przestrzeni otaczającej rezydencje, kościoły.
Przełomowe znaczenie miało zbudowanie jezuickiego kościoła Il Gesu przez Giacomo da Vignola. Jest to podłużne założenie jednonawowe z sześcioma parami kaplic tworzących pozorne nawy boczne po obu stronach nawy głównej. Transept nie wystaje poza ściany boczne świątyn, na skrzyżowaniu naw wznosi się kopuła na żaglach, prezbiterium jest zakończone półkolistą apsydą. Typ kościoła ścienno-filarowego. Fasadę zaprojektował Giacomo Della Porta. Fasada dwukondygnacyjna, podzielona pionowo zdwojonymi rytmami pilastrów, poziomo- gzymsów, zamknięta klasycznym tympanonem z małymi nastawami o motywach spływów wolutowych, łączących nawę główną z niższą partią kaplic. Kościół ten reprezentuje tzw. barok kontrreformacyjny.
CARLO MADERNA
Najznakomitszy przykład tak zwanego stylu monumentalnego i surowego, prowadzącego wprost ku rozwiniętemu barokowi. Kościół Santa Susana, w którym wychodząc od wcześniejszego schematu Il Gesu przez przekształcenie proporcji i wzmocnienie plastyki fasady uzyskał oryginalne efekty dynamiki i światłocienia. Inne jego prace: Santa Maria Della Vittoria, i udział we wznoszeniu San Andrea Della Valle, do którego wykonał między innymi kopułę, drugą co do wielkości w Rzymie.
Wkład w budowę bazyliki św. Piotra w Rzymie. Kierownictwo budowy przejął w 1603 roku. Zgodnie z wolą papieża Pawła V w latach 1607-1614 wzniósł korpus przedni i fasadę bazyliki. W ten sposób pierwotny kościół z krzyża greckiego przekstzałcony został w budowlę podłużną. Musiał się postarać aby nie popsuć efektu kopuły., przewidzianej dla budowli centralnej. We wnętrzu stopniował wielkość kaplic w kierunku przestrzeni kopułowej. W projekcie fasady maksymalnie obnizył jej wysokość. Niestety fasada okazała się zbyt szeroka i przysadzista. Stara się to naprawić potem Bernini przez odpowiednie ukstzałtowanie architektonicznej oprawy placu św. Piotra.
Moment ostatecznego ukształtowania się architektury rozwiniętego baroku w czołowych środowiskach włoskich można sytuowac około 1630 roku, co zbiega się z datą śmierci Maderny i rozpoczeciem budowy kościoła Santa Maria della Salute w Wenecji. Główną linię rozwoju arch. Rzymskiej wyznaczają: Gianlorenzo Bernini, Francesco Borromini i Pietro Berettini da Cortona.
GIANLORENZO BERNINI
1624- pierwsze zlecenie architektoniczne- wykonanie fasady Santa Bibiana oraz baldachimu nad grobem św. Piotra. Fasada- dolna kondygnacja miała postać otwartego portyku, Bernini dokonał przeksztalcenia. Poprzez zaakcentowanie przęsła środkowego, zwieńczonego osobnym przyczółkiem, fasada uzyskała barokowy, dominujący nad całościa akcent. Konfesja św. Piotra- całość z brązu, 4 kolumny dźwigają wolutowe zwieńczenie, spiralne trzony kolumn, dynamiczne formy rozpiętego pomiędzy nimi lambrekinu, bogata ornamentyka, złocenia.
Bernini pozostawił po sobie trzy kościoły. Są to monumentalne wnętrza centralne nakryte kopułą. San Tomaso w Castelgandolfo jest na planie krzyża równoramiennego, a kościół Wniebowzięcia Matki Boskiej w Ariccia o kolistym planie z dostawionym od frontu portykiem, stanowi głęboko przemyślane nawiązanie do rzymskiego Panteonu. Był on punktem wyjścia również dla kościoła San Andrea al Quirinale. Jest to jednak plan elipsy ustawionej prostopadle do osi biegnącej od wejścia do głównego ołtarza, z ośmioma kaplicami umieszczonymi na obwodzie. Fasada ma formę gigantycznej aediculi, w której ramę wkomponowany został półkolisty portyk wspierany dwiema kolumnami.
Pałace: Barberinich, Palazzo Ludovisi, Pałac Chigich.
Rozwiązanie urbanistyczno-architektoniczne placu przed bazyliką św. Piotra. Czynniki funkcjonalne i artystyczne- dążenie do właściwego wyeksponowania świątyni. Założenie składa się właściwie z dwóch placów. Część przylegająca do bazyliki w kształcie trapezu, ujęta po bokach niskimi pawilonami, zwęża się i łagodnie opada ku leżącemu nieco niżej placowi owalnemu, otoczonemu monumentalną kolumnadą. Wykonał również nową oprawę wejścia do pałacu papieskiego. Iluzjonistyczne ukształtowanie klatki schodowej, zwanej schodami krolewskimi- Scala Regia, prowadzącej do apartamentów reprezentacyjnych i Kaplicy Sykstyńskiej.
FRANCESCO BORROMINI
Jego twórczość wyznacza drogę do baroku późnego. Jego pierwotną specjalnością było odkuwanie detali architektoniczno- rzeźbiarskich. Dopiero w 1634 roku zyskał możliwość samodzielnej oracy dzięki zamowieniu na klasztor hiszpańskiego zgromadzenia trynitarzy wraz z kościołem pod wezwaniem św. Karola Boromeusza. Już przy budowie klasztoru ukazał charakterystyczne cechy własnej sztuki, np. unikanie kanciastych narożników, dążenie do organicznego powiązania kompozycji ścian i sklepienia. Kościół póki co bez fasady i skromnych rozmiarow uzyskał zdrobnienei San Carlino, odegral przełomową rolę w architekturze Włoch. Boromini wyszedł od koncepcji geometrycznej, dostosowując ją do potrzeb funkcjonalnych i kształtu działki. Kościół otrzymal rzut będący formą pośrednią pomiędzy krzyżem i elipsą, a wszystkie ściany zostały zarysowane miękka linią. Przykrycie stanowi owalna kopuła, podwyższona optycznie przez formę zmniejszających się ku środkowi kasetonów.
San Carlo alle Quattro Fontane. Ostatnie dzieło Borrominiego. Tutaj także linia muru zarysowana jest faliście. Kompozycja składa się z dwóch podobnie potraktowanych kondygnacji o podziałach finezyjnie zestrojonych za pomocą wielkiego i malego porządku oraz bogatą dekoracja rzeźbiarską. Kościół San Carlo alle Quattro Fontane jest zbudowany w układzie centralno-podłużnym. Nawę główną, która ma rzut zbliżony do elipsy, okalają nieregularne kaplice i zakrystia. Kopuła charakteryzuje się geometrycznym wzorem z oknami otoczonymi fantazyjnymi ornamentami[1].
Fasada kościoła wychodzi na dość wąską ulicę, co uniemożliwiałoby obejrzenie jej w całości. Borromini znalazł rozwiązanie tego problemu stosując falistą fasadę. W każdym poziomym paśmie fasady jest zachwiany rytm falowania, co pozwala na jej dokładne obejrzenie. Fantazyjny fryz rozdziela fasadę na pół, natomiast pion wyznaczają kolumny.
Oratorium filipinów. Borromini zwyciężył w konkursie. Niewielka kaplica wzniesiona obok Santa Maria In Vallicella. Wnętrze to prostokątna sala o ściętych narożnikach i ścianach podzielonych pilastrami jońskimi. W dwupiętrowej wykonanej z cegły fasadzie Borromini po raz pierwszy zastosował linię falistą na zewnątrz budynku. Malowniczość podnosi miekko zarysowany przyczółek oraz efekty światła i cienia.
Archigimnazjum papieskie. Późniejszy uniwersytet, tzw. Sapienza. Od 1632. Kościół San Ivo. 1642. Miał go wbudować w jeden z krótszych dziedzińca Giacoma Della Porty. Plan zbliża się do sześcioramiennej gwiazdy. Analogiczny kształt kopuły, na zewnątrz ukryte w dwoch trzecich w falującym bębnie. Całość wienczy latarnia z wysokim, spiralnym helmem. Przebudowa bazyliki św. Jana na Lateranie. Musiał zachować podstawową strukturę zabytku. Głównie nowe ukształtowanie nawy z pomocą wyszukanego systemu kolosalnych pilastrów, arkad i nisz z dekoracja rzeźbiarską. Przebudowa pałacu Falconieri. Zastosował tu kolumnową loggię widokową. Twórczość Borrominiego stanowiła przełom w dziejach architektury. Zakwestionował on podstawowe dogmaty takie jak prosta linia ściany.
Pietro da cortona . Santi Luca e Martina. Plan wpisanego w kwadrat krzyża greckiego, którego ramiona zamknięte są półkolistymi apsydami.
Carlo Rainaldi. San Andrea Della Valle- fasada. Piazza del popolo. Jego najważniejsze osiągnięcie.Połozony przy głównym wjeździe do miasta. Z placu o planie zbliżonym do trapezu wybiegają wachlarzowo trzy ulice. Prowadzące do różnych części Rzymu. W 2 ostrokatne narożniki wkomponował kościoły.
Późny barok.
Carlo Fontana. Fasada Kościoła San Marcello al Corso.
Guarino Guarini. Palazzo Carignano w Turynie. Zastosował tu elipsodialnie wygiety ryzalit i bogatą, zrealizowana w formowanej cegle dekorację.
lubiejaszczury