BAROKOWA ARCHITEKTURA PAŁACOWA W EUROPIE.
FRANCUSKI BAROK KLASYCYZUJĄCY
Mansart. Rezydencja Renego de Longueil w Maison pod Paryżem, klasyczna równowaga. Na planie litery H, z osią zaakcentowaną wysuniętymi częściami, czyli ryzalitami. Przed fasadą dziedziniec honorowy, z tyłu regularny park. I tak powstała pierwsza rezydencja między dziedzińcem a ogrodem.
*Pałac Vaux-le-Vicomte 1656-61, arch. Louis Le Vau.
duży zespół pałacowo-ogrodowy, główny budynek otoczony wodą, ma rzut prostokąta z krótkimi skrzydłami od frontu. odwołuje się do wzorów włoskich poprzez bogatą rozczłonowaną ryzalitami elewację frontową, jego elewacja ogrodowa mimo kopuły i pilastrów jest płaska i daleka od włoskiego gustu.
charakterystyczne wysokie dachy czterospadowe nad skrzydłami bocznymi i dach mansardowy na głównym trakcie budynku
*Wersal, 1668-90, architekci Louis Le Vau i Jules Mansart, dekorator Charles Le Brun, twórca ogrodów Andre Le Nôtre .
Rozbudowa małego pałacu Ludwika XIII w Wersalu na zlecenia Ludwika XIV
Nowa budowla pomyślana pierwotnie jako architektoniczna rama dla dworskich uroczystości urosła do wymiarów gigantycznej rezydencji. Rezydencja ściśle wiązała się z absolutyzmem władzy Ludwika XIV (zgromadzenie u swego boku francuskiej arystokracji), na wskroś propagandowa
najbardziej okazały program ze wszystkich barokowych pałaców francuskich
- trójskrzydłowe założenie z dziedzińcem honorowym (cour d’honneur) i czterema bocznymi, zamkniętymi kratami
- kolejne prostopadłe i równoległe skrzydła. dziedzińce wewnętrzne. kaplica i teatr dworski. prostokątne i półkoliste zwieńczenia okna. elewacja ogrodowa: wysunięta do przodu cześć środkowa i skrzydła boczne mają po trzy ryzality dekorowane w partii piano nobile jońskimi pilastrami; ściana parteru pokryta boniowaniem; w górze attyka balustradowa z postumentami, zwieńczonymi wazami i panopliami, za nią skryty dach
- elewacja frontowa: nad skrzydłami cour d’honneur i dziedzińca królewskiego dachy mansardowe
- Galeria Lustrzana od strony ogrodu
- amfilada pomieszczeń
- olbrzymie, geometryczne założenie ogrodowe, z kanałami, urządzeniami wodnymi, figurami, boskietami (grupa minimalnie 5-ciu krzewów lub drzew tego samego gatunku), parterami (wzorzyste kwietniki z niskich zielonych roślin) i budowlami, kontynuuje program wielkiej architektury
- wnętrze, spopularyzowanie stylu dekoracji zapoczątkowanego przez Vaux le Vicomte. Bogate, ciężkie stiuki sąsiadują z malowidłami, iluzjonistycznymi często. Zdobienie ścian tkaninami lub inkrustacjami.
Mansart wprowadzał rozwiązania zapowiadające XVIII wiek. Akcentował poziomą, wydłużoną formę elewacji. Pomieszczeniom nadawał nieregularne kształty, kierując się na abstrakcyjną geometrię planu, lecz dążeniem do wygody i swobody.
BAROK WŁOSKI, Pałace rzymskie końca XVI wieku przyjmują kolosalne rozmiary i formy; fasady staja się bogatsze i bardziej plastycznie artykułowane niż w renesansie czy manieryzmie.
barok – układ pomieszczeń bogaty i logiczny :
- sala główna pośrodku piano noblie wyznacza rozmiary i określa dekorację innych pomieszczeń.
- wykształca się system zależności pomieszczeń parteru; westybul oraz portyk poprzedza dojazd łączący ulicę z dziedzińcem; przestrzeń recepcyjna w postaci hali i schody wiodące do traktu od strony dziedzinca pojawiaja się po raz pierwszy w Rzymie w Palazzo Barberini.
- proste schody dwubiegowe z XV w. zastąpione zostają przez monumentalne schody biegnące wokół otwartego „szybu” – duszy lub wzdłuż ścian wielkich prostokątnych lub eliptycznych klatek schodowych. Ich rozwój zaczyna się w Genui (Palazzo Carega-Cataldi, zaczęty 1560, arch. G. Alessi), która połóżona jest na stromym zboczu. Schody uliczne były od ok. 1620 komponowane w jeden system ze schodami pałacowymi w przedsionkach i między kondygnacjami na dziedzińcach (Palazzo Durazzo-Pallavicini, 1619); pierwsze rzymskie schody eliptyczne w Palazzo Barberini.
- barokowe zamiłowanie do złudy perspektywicznej; efekty iluzjonistyczne stosowane zarówno w malarstwie ściennym, jak i architekturze (korytarz w Palazzo Spada, 1635, arch. F. Boromini, galeria arkadowa górnego piętra w Palazzo Barberini)
- galeria wiąże pałac z obowiązującymi założeniami ogrodowymi (po raz pierwszy zamek Caprarola; Rzym, Palazzo Farnese)
- pomieszczenia w ryzalitach powszechne dopiero w XVIII wieku w nawiązaniu do wzorów francuskich
- plastyczna artykulacja fasady osiąga w okresie dojrzałego baroku apogeum mięsistości i ruchu; krzywolinijne fasady włączają przestrzeń zewnętrzną w obręb kompozycji podobnie jak w kościołach; figuralna dekoracja rzeźbiarska zdobi ściany, strefę attyk i ogrody; przyjmuje ona manierystyczne kształty maszkar, fantastycznych zwierząt i karłów
- w połowie XVII w. Włochy tracą swoje wiodące miejsce w architekturze europejskiej.
- dwie ważne cechy w ukształtowaniu przestrzennym i stylistycznym pałacu barokowego we Włoszech przejęte od dzieła Michała Anioła z Villa Farnesina : zaakcentowanie środka fasady przez umieszczenie dużych okien nad wejściem głównym i otwarcie elewacji tylniej na dziedziniec poprzez umieszczenie loggi.
- włoski pałac miejski jako zamknięta, blokowa zwarta bryła; funkcjonalna i wpasowującą się w zwartą zabudowę miasta.
- pałac zawsze posiada jedno główne wejście, główna klatka schodowa usytuowana jest na prawo lub lewo od wejścia na wewnętrzny dziedziniec. Wejście dla służby znajdowało się na tyłach budynku i wiodło np. do stajni.
- parter głównie przeznaczony był dla służby (czasem na sklepy na głównych ulicach).
- pokoje reprezentacyjne usytuowane były na pierwszym piętrze tzw. piano nobile – jest wyższe, posiada większe okna. Pokoje na tym piętrze zazwyczaj są ze sobą połączone i mają podobne rozmiary, wyróżnia się największy i najbogatszy salon.
- na drugim piętrze znajdowały się sypialnie i pokoje prywatne, powyżej mezzanine albo strych z pokojami dla służby.
- otaczająca dziedziniec galeria albo loggia stanowiła funkcjonalne i przestronne przejście między nim a pokojami i podkreślała centralizację układu pałacu.
przykłady :
*Rzym, Palazzo Borghese, założenie przypomina Ville Farnesina, jednak przestrzeń pomiędzy skrzydłami bocznymi wypełnia galeria. odsunięty w głąb korpus główny wyrasta ponad pozostałe części budynku, ukazując na wysokości pierwszego piętra przyczółki segmentowe z kamiennymi popiersiami, poniżej małe okna i nisze z figurami.
*Rzym, Palazzo Barberini, pocz. bud. 1628, proj. planu Maderna, proj. Fasady G. Bernini. eliptyczną klatke schodowa poprzedza wieloosiowa hala z półkolistymi niszami
lubiejaszczury