Termin dyslalia [z greckiego dys -zaburzenie; lalia – mowa] to ogólne pojęcie stosowane przy określeniu różnych postaci wad wymowy.Według Ireny Styczek dyslalia ( alalia ) to opóźnienie w przyswajaniu sobie języka, na skutek opóźnionego wykształcenia się funkcji pewnych struktur mózgowych.Genowefa Demelowa uważa, że dyslalia to nieprawidłowość w realizacji jednej głoski, kilku głosek, a nawet wszystkich lub niemal wszystkich od razu, tzw. bełkot. Zachowane są rytm, melodia, akcent, ale mowa jest zatarta, mało zrozumiała lub zupełnie niezrozumiała.
Zgodnie z założeniami H. Spionek przyczynami dyslalii mogą być :
1. Zmiany anatomiczne aparatu artykulacyjnego :- nieprawidłowa budowa języka ( język zbyt długi, za duży makroglosja,
za krótki, zbyt gruby, krótkie wędzidełko podjęzykowe);- nieprawidłowa budowa podniebienia [zbyt mocno wysklepione, wąskie podniebienie twarde, tzw. gotyckie podniebienie: rozszczep podniebienia];- zniekształcenie zgryzu [zgryz otwarty, przodozgryz, tyłozgryz]
- anomalie zębowe [trwałe: diastema szpara między pierwszymi siekaczami, protruzja - czyli wychylenie korony górnych zębów przednich na zewnątrz jamy ustnej, retruzja, czyli wychylenie górnych zębów przednich do wewnątrz jamy ustnej; oraz anomalie zębowe przejściowe, jak w czasie wymiany uzębienia];- przerost trzeciego migdałka;- polipy;- skrzywienie przegrody nosowej;- przerost śluzówki nosa.2. Nieprawidłowe funkcjonowanie narządów mowy czyli:- niska sprawność języka, warg;- trudności koordynacji pracy wiązadeł głosowych z artykulacją nasady;- Zakłócona praca mięśni napinających i przywodzących wiązadła głosowe;- Nieprawidłowa praca zwierającego pierścienia gardłowego;- Brak pionizacji języka, tzw. infantylne połykanie [prowadzące do wsuwania
języka między zęby].3. Nieprawidłowa budowa i funkcjonowanie narządu słuchu:- zaburzenie analizy i syntezy słuchowej- wybiórcze upośledzenie słuchu
- obniżenie słyszalności [niedosłuch, głuchota]- zaburzenie słuchu fonematycznego.4. Warunki niesprzyjające uczeniu się mowy [dyslalia związana z czynnikiem społecznym]:- nieprawidłowe wzorce wymowy
- nieprawidłowa atmosfera, styl wychowania i postawy rodziców- brak stymulacji rozwoju mowy.5. Nieprawidłowe funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego [dyslalia ośrodkowa; dyslalia centralna, występujące w przypadku afazji i dyzartrii].6. Psychiczne podłoże dyslalii [brak zainteresowania mową innych; odczuwanie własnych wypowiedzi jako czegoś trudnego, męczącego i w związku z tym ograniczanie ich, co nie sprzyja normalnemu rozwojowi mowy dyslalia asocjacyjna].7. Opóźniony rozwój psychomotoryczny [dyslalia rozwojowa] i emocjonalny.
Podział dyslalii według kryterium objawowego
Według klasyfikacji zaproponowanej przez L. Kaczmarka (1966), wyróżniamy trzy rodzaje dyslalii:1. dyslalię jednoraką - kiedy tylko jeden fonem jest realizowany odmiennie.
Dyslalia jednoraka może być:
a) prosta - zniekształcenie tylko jednej cechy dystynktywnej fonemu
(np. dźwięczności czy miejsca artykulacji, lub też jest realizowana cecha, której on nie posiada - s – š],b) złożona - jednoczesne zniekształcenie kilku cech dystynktywnych fonemu [np. miejsca artykulacji, miękkości i dźwięczności np. zamiany ż –ś],
c) wieloraka - wadliwa realizacja fonemów w obrębie dwu i więcej stref artykulacyjnych, kiedy kilka lub kilkanaście fonemów realizowanych jest niezgodnie z tradycyjną normą.
Dyslalia wieloraka może być:
a) prosta - wadliwa realizacja fonemów w obrębie jednej strefy artykulacyjnej; zniekształceniu ulega jedna cecha dystynktywna fonemów (np. dźwięczność, w przypadku zamieniania g na k , d na t ).b) złożona - jednoczesne zniekształcenie kilku cech dystynktywnych (np. g zamieniane na t, czyli brak realizacji dźwięczności i zamiana miejsca artykulacji);d) dyslalia całkowita - wadliwa wymowa w obrębie kilku sfer artykulacyjnych; wypowiedź realizowana jest za pomocą elementów prozodycznych- rytm, melodii, akcentu, bełkot obejmuje około 70% systemu fonetycznego.
W obrębie dyslalii G. Jastrzębowska wyodrębniła następujące wady wymowy:- sygmatyzm - nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych
[ś,ź,ć,dź ; s,z,c,dz ; sz,ż,cz,dż];- rotacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski [r] ;- kappacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski [k] ;- gammacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski [g] ;- lambdacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski [l] ;- betacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski [b] ;- mowa bezdźwięczna - wymawianie głosek dźwięcznych jak ich bezdźwięczne
odpowiedniki [np. g – k]oraz inne odchylenia od normalnej artykulacji.Z dyslalii wyodrębniły się oddzielne jednostki:- rynolalia - nosowanie- dysartria - zaburzenie mowy spowodowane porażeniem centralnego
i obwodowego systemu nerwowego.
I. Mowa bezdźwięczna
Polega na wymawianiu głosek dźwięcznych bezdźwięcznie, bez drgań wiązadeł głosowych. Przyczyną bezdźwięczności jest zwykle zaburzenie słuchu fonema - tycznego tj. nieróżnicowanie dźwięków o tym samym miejscu artykulacji.Przy mowie bezdźwięcznej z reguły występuje obniżenie napięcia mięśniowego: wargi i policzki są wiotkie, głos jest cichy, monotonny, bezbarwny.II. Kappacyzm i gammacyzm
Polegają na nieprawidłowej realizacji głosek tylnojęzykowych zwartych :
[k , g , k`, g`]. Głoski te najczęściej albo w ogóle nie są realizowane albo zastępują je głoski przedniojęzykowo - zębowe [t, d]. Przyczyną tych wad jest niska sprawność ruchowa języka i nieprawidłowa praca jego tylnej części.III. Lambdacyzm
To wada wymowy polegająca na złej artykulacji spółgłoski [l] lub zastępowaniu jej przez [i] niezgłoskotwórcze. Przyczyną jest zwykle niska sprawność języka. IV. Betacyzm
Są to trudności w rozróżnianiu obu rodzajów dźwięków słuchem, a także złe oddychanie i mało sprawne narządy artykulacyjne głównie wargi.Spółgłoska [b] różni się tylko jedną cechą artykulacyjną od spółgłoski [p], mianowicie dźwięcznością. Podobne stosunki zachodzą między [b`, p`].Dlatego często głoski [b, b`] są zastępowane przez głoski bezdźwięczne [p, p`].V. Nosowanie
Zachodzi wówczas gdy głoski nosowe wymawiane są jak ustne lub odwrotnie gdy głoski ustne łączą się z rezonansem nosowym. W pierwszym wypadku mówimy o nosowaniu zamkniętym, w drugim o nosowaniu otwartym.Przyczyną nosowania zamkniętego jest niedrożność jamy nosowo - gardłowej, spowodowana przerostem śluzówki nosa, obrzękiem przy ostrych i przewlekłych stanach kataru, przerostem trzeciego migdała, polipami, skrzywie- niem przegrody nosa itp.Przyczyną nosowania otwartego jest zwykle rozszczep podniebienia, krótkie podniebienie, a także nieprawidłowa praca zwierającego pierścienia gardłowego. Poprawa wymowy jest możliwa tylko poprzez zlikwidowanie przyczyny czyli zabieg operacyjny, leczenie stanów kataru.VI. Sygmatyzm
Należy do najczęściej spotykanych zaburzeń artykulacji [tj. seplenienie, szeplenienie) czyli nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych, jednego, dwóch lub wszystkich trzech szeregów [tj. s,z,c,dz ; ś,ź,ć,dź ; sz,ż,cz,dż]. Zaburzeniu może ulec artykulacja jednej, kilku lub nawet kilkunastu głosek.Charakterystyka głosek dentalizowanych :Głoski te można podzielić na trzy grupy, w zależności od miejsca artykulacji:- głoski przedniojęzykowo- zębowe [s , z , c , dz]- głoski przedniojęzykowo- dziąsłowe [sz , ż , cz , dż]- głoski środkowojęzykowo- prepalatalne [ś , ź , ć , dź]Wspólną cechą wymienionych głosek, jest zbliżenie szczęk do siebie, na skutek czego wychodzące powietrze trze o brzegi środkowych siekaczy, a wytworzony szmer ulega wzmocnieniu, stąd nazwa dentalizowane.
Głoski szeregu syczącego [s, z, c, dz]Wargi są lekko rozchylone, a kąciki ust nieznacznie cofnięte. Układ ten jest modyfikowany, w zależności od samogłosek występujących przed spółgłoskami [s, z, c, dz] i po nich. Szczęki zbliżone są do siebie w ten sposób, że górne siekacze nieznacznie zachodzą na dolne. Czubek języka znajduje się zazwyczaj przy dolnych siekaczach. Prawidłowość tego układu ma duże znaczenie dla poprawnego brzmienia wymienianych głosek.Głoski szeregu szumiącego [sz, ż, cz, dż]
Wargi są nieco zaokrąglone i wysunięte do przodu. Czubek języka dotyka najbardziej wystającej części dziąseł [tzw. wałka dziąsłowego]. Boki języka przylegają do dziąseł i zębów górnych. Zbliżone do siebie siekacze i wysunięte do przodu wargi wzmacniają szum powstający przy przechodzeniu powietrza przez szczelinę.
Głoski szeregu ciszącego [ś, ź, ć, dź]
Wargi są lekko uchylone. Środkowa część języka wznosi się do przedniej części podniebienia twardego, aż do wytworzenia szczeliny. Podniebienie miękkie zamyka przejście do jamy nosowej.
W sygmatyzmie wyróżnia się następujące sposoby realizacji dźwięków:
1. Deformacje [mówimy wtedy o sygmatyzmie właściwym]
Polegają na nieprawidłowej wymowie spółgłosek zębowych [s, z, c, dz], dziąsłowych [š, ž, č, dż] i palatalnych [ś, ź, ć, dź] wskutek zmiany miejsca artykulacji głosek, co powoduje zniekształcenie ich brzmienia. W zależności od miejsca, w którym powstaje wadliwa artykulacja, wyróżnia się różne typy seplenienia [np. międzyzębowe, boczne, przyzębowe, wargowo -zębowe itd.]
2. Substytucje [parasygmatyzm]
Polega na zastępowaniu jednych głosek dentalizowanych innymi, które są realizowane prawidłowo. Najczęściej obserwuje się następujące substytucje :spółgłoski [sz, ż, cz, dż] zastępowane szeregiem łatwiejszym [s, z, c, dz] lub szeregi [s, z, c, dz ; sz, ż, cz, dż] zastępowane [ś, ź, ć, dź].W rozwoju mowy dziecka pewne głoski dentalizowane mogą być mylone z innymi [zazwyczaj z tymi, przez które były zastępowane we wcześniejszej fazie rozwoju]. Są to objawy sygmatyzmu fizjologicznego, rozwojowego.3. Elizje (mogisygmatyzm)
Polega na opuszczanie dźwięku lub braku ich realizacji.
Przyczyny sygmatyzmu :
1. Nieprawidłowa budowa narządów artykulacyjnych:- języka ( język zbyt duży, zbyt gruby, krótkie wędzidełko podjęzykowe),- zniekształcenie zgryzu- anomalie zębowe- rozszczep podniebienia.2. Niska sprawność aparatu artykulacyjnego zwłaszcza języka, brak pionizacji języka.3. Upośledzenie słuchu w zakresie tonów wysokich, które decydują o barwie głosek dentalizowanych4. Obniżenie słyszalności.5. Częste choroby górnych dróg oddechowych i niedrożność nosa.6. Naśladowanie nieprawidłowych wzorców, wadliwych artykulacji.7. Zbyt długie karmienie dziecka smoczkiem
VII. Rotacyzm [reranie]
Jest to nieprawidłowa wymowa głoski [r], która jest spółgłoską przedniojęzykowo - dziąsłową, dźwięczną, drżącą. Przy jej wymowie wibruje czubek (apex) języka. Boki języka przylegają do wewnętrznych powierzchni górnych zębów i dziąseł.Artykulacja głoski r polega zazwyczaj na jednym bardzo szybkim oraz delikatnym dotknięciu czubkiem języka do dziąseł przy jednoczesnym drganiu wiązadeł głosowych. Dotknięcie to trwa od 0,01 do 0,03 sekundy. Spółgłoska [r] wymówiona mocniej i dłużej zawiera 2 - 3 wibracje języka, natomiast przy wyjątkowo energicznej artykulacji głoski 5 - 7 wibracji Wibracje te można zaobserwować wymawiając [r] przed lustrem.Głoska ta może być deformowana, zastępowana lub opuszczana.
Wyróżniamy trzy formy wadliwej realizacji głoski [r] :
1. Deformacja ( rotacyzm właściwy )
Polega na tworzeniu dźwięku nie występującego w systemie fonetycznym języka. Na skutek zmiany miejsca artykulacji [głoska może powstawać
w wyniku drgań języczka, warg, policzków], a jej brzmienie jest zdeformowane. W zależności od miejsca, w którym dźwięk powstaje, rozróżnia się liczne odmiany rotacyzmu właściwego.
2. Substytucja ( pararotacyzm )
Polega na zastępowaniu głoski [r...
spyciahehe