PODSTAWY POZNAWCZE BADAŃ BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO

WYŁANIANIE SIĘ NAUK O BEZPIECZEŃSTWIE

Zeszyty Naukowe AON nr 2(83) 2011

ISSN 0867–2245

Zeszyty Naukowe AON nr 2(59) 2005

ISSN 0867–2245

PODSTAWY POZNAWCZE BADAŃ

BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO

dr hab. inż. Andrzej GLEN

Uczeni prowadzący badania w naukach wojskowych, w ostatnich dwóch dekadach przełomu XX i XXI wieku napotykali na coraz liczniejsze anomalia, zwiastujące, zgodnie z teorią rewolucji naukowych Thomasa Kuhna, wyczerpywanie się dotychczasowego paradygmatu nauk wojskowych i przejście w stan kryzysu ich uprawiania. Wspomniane anomalia polegały głównie na poszerzeniu domeny nauk wojskowych początkowo o działania niezbrojne[1], a następnie także niemilitarne związane z szerokim rozumieniem bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego różnych podmiotów (narodu, państwa, jednostki, organizacji i różnych grup społecznych)[2]. Anomalia te doprowadziły do kryzysu w uprawianiu nauk wojskowych, na który odpowiedzią powinien być nowy paradygmat pozwalający ponownie przejść uczonym do rozwiązywania w jego ramach łamigłówek badawczych
w stabilnej fazie uprawiania nauki normalnej. Tworzenie takiego paradygmatu stało się szczególnie pilną potrzebą w wyniku podjętej 18.01.2011 r. przez Centralną Komisję do Spraw Stopni i Tytułów decyzji o przekształceniu dotychczasowej dziedziny i dyscypliny nauk wojskowych w dwie dyscypliny naukowe: nauki o bezpieczeństwie i nauki o obronności, i ulokowaniu ich w dziedzinie nauki humanistyczne.

Zaistniała zatem, w rzeczywistości nauki polskiej, sytuacja potwierdzająca, z niewielką modyfikacją, tezę autora o kryzysie uprawiania nauk wojskowych, który zakończy się ulokowaniem ich w dziedzinie nauk humanistycznych i przekształceniem w nową dyscyplinę naukową. Modyfikacja wspomnianej tezy polega na wyłonieniu dwóch dyscyplin naukowych wymienionych w poprzednim akapicie w miejsce przewidywanej jednej – nauk o bezpieczeństwie i obronności[3].

Źródło: oprac. własne na podstawie M. Pelc, Wybrane problemy metodologiczne wojskowych badań naukowych, AON, Warszawa 1998, s. 9.

Rys. 1. Model kryzysu nauk wojskowych i procesu wyłonienia się dyscyplin:
nauki o bezpieczeństwie, nauki o obronności

Opracowanie własne.

Rys. 2. Model podstaw poznawczych badań bezpieczeństwa narodowego

W rezultacie przedmiotem próby porządkowania poznawczego w niniejszym artykule będzie nauka o bezpieczeństwie. Zasadne jest natomiast, aby tryb postępowania porządkującego prowadzić, biorąc pod uwagę dobrze ugruntowane
w filozofii nauki relacje pomiędzy aksjologią, ontologią, epistemologią i metodologią bezpieczeństwa narodowego. Ponadto należy podkreślić, że celowe jest, aby proces tworzenia paradygmatu nauk o bezpieczeństwie realizować zgodnie z dialektyczną koncepcją historycznego rozwoju nauki. Podejście takie pozwoli teoriom utworzonym w dziedzinie i dyscyplinie nauk wojskowych, na przykład teorii walki zbrojnej, zachować status teorii względnych, prawdziwych w pewnych granicach. Jednocześnie tworzony na potrzeby nauk o bezpieczeństwie nowy paradygmat zachowa część struktury (wzorca) poznania właściwego naukom wojskowym. Istotna w formułowaniu podstaw poznawczych bezpieczeństwa narodowego staje się także konstatacja o traktowaniu w niniejszym artykule nauki o bezpieczeństwie jako poznania uporządkowanego językowo, metodycznie, instytucjonalnie o charakterze zarówno twórczym, jak i odtwórczym (kształcącym), będącego częścią dziedzictwa kulturowego[4].

Początku procesu kształtowania się paradygmatu nauk o bezpieczeństwie należy poszukiwać w końcowym okresie fazy I uprawiania nauk wojskowych, kiedy to naukowcy zaczęli obserwować coraz liczniejsze anomalia, często uniemożliwiające rozwiązywanie problemów naukowych na bazie starego paradygmatu nauk wojskowych. Natomiast obecnie znajdujemy się w fazie II rewolucji naukowej związanej z przekształceniem nauk wojskowych w dwie nowe dyscypliny naukowe (zob. rysunek 1). Ponadto należy założyć, że rozpoczęcie fazy III – uprawiania nauki normalnej o bezpieczeństwie będzie możliwe po zakończeniu procesu wypracowania nowego paradygmatu tej nauki. Proces ten rozciągnie się w czasie,
a jego sprawną realizację w znacznej mierze zapewnią uporządkowane strukturalnie podstawy poznawcze: aksjologiczne, ontologiczne, epistemologiczne i metodologiczne (zob. rys. 2).

W zarysowanej sytuacji problemowej wyznaczania podstaw poznawczych nauk
o bezpieczeństwie zasadne staje się uzyskanie odpowiedzi na następujące pytania:

‒    jak formowanym systemem wartości należy posługiwać się w badaniach bezpieczeństwa narodowego?

‒    jaką strukturę poznania uznać za adekwatną do potrzeb budowania podstaw ontologicznych bezpieczeństwa narodowego?

‒    jakimi przesłankami metodycznymi i dlaczego należy kierować się w poznaniu bezpieczeństwa narodowego?

‒    jaka struktura języka opisu bezpieczeństwa narodowego odda najbardziej adekwatnie istotę jego pojmowania?

Istotną wskazówką w poszukiwaniu odpowiedzi na tak zadane pytania i tworzeniu nowego paradygmatu nauk o bezpieczeństwie jest, obok względu badawczego, stosowanej metodyki badań, języka opisu ich wyników, zakres rzeczywistości, który nauki te obejmą. Obecnie, zgodnie ze stanowiskiem sekcji nauk humanistycznych i społecznych Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytułów, nauki o bezpieczeństwie obejmują całokształt problematyki bezpieczeństwa w wymiarze narodowym i międzynarodowym. Przedmiotem badań tej dyscypliny są współczesne systemy bezpieczeństwa w wymiarze militarnym i niemilitarnym oraz ich funkcjonowanie na różnych poziomach organizacyjnych. Systemy te obejmują działania instytucji
o charakterze państwowym, rządowym i samorządowym, przedsiębiorców i organizacji społecznych. Badania w zakresie tej dyscypliny powinny służyć tworzeniu teoretycznych podstaw i rozwojowi systemów bezpieczeństwa międzynarodowego, narodowego i systemów operacyjnych funkcjonujących w obszarze bezpieczeństwa.

Natomiast pokrewne nauki o obronności obejmują problematykę obronną państwa w zakresie systemu obronnego państwa, teorii sztuki wojennej, w tym strategii, sztuki operacyjnej i taktyki. Przedmiotem badań tej dyscypliny są przygotowania obronne państwa, organizacja i rozwój systemu obronnego państwa, w tym sił zbrojnych, a także organizacja i prowadzenie działań obronnych, operacji wojskowych, dowodzenie oraz szkolenie wojsk. Badania w tej dyscyplinie powinny służyć tworzeniu podstaw teoretycznych i rozwojowi systemu obronnego państwa oraz teorii sztuki wojennej i kierowania wojskami[5].

Analiza przyjętego przez Centralną Komisję do spraw Stopni i Tytułów denotacyjnego pojmowania nauk o bezpieczeństwie pozwala dostrzec konieczność budowy ich podstaw poznawczych co najmniej na bazie dorobku trzech teorii naukowych: teorii polityki i stosunków międzynarodowych, teorii państwa i i prawa oraz (last but not least) teorii organizacji zarządzania o nachyleniu prakseologicznym, wywodzącej się z ogólnej teorii czynu skutecznego.

Opracowanie własne.

Rys. 3. Teoria bezpieczeństwa – model iloczynu zbiorów różnych teorii naukowych

Jednocześnie, biorąc pod uwagę rodowód nauk o bezpieczeństwie ulokowany w procesie ewolucji nauk wojskowych, należy brać pod uwagę założenia sformułowane w 2000 r. przez B. Szulca[6], który nauki wojskowe potraktował jak teorię niższego rzędu, wywodzącą się z ogólnej teorii skutecznego czynu, która z kolei swe konotacje wywodzi z kooperacji negatywnej i ogólnej teorii walki. Jednocześnie zauważone przez niego poszerzenie zakresu nauk wojskowych o działania niezbrojne skłania do włączenia w proces tworzenia podstaw teoretycznych nauk
o bezpieczeństwie także reguł kooperacji pozytywnej i teorii współdziałania. Ponadto można dostrzec liczne konotacje teorii państwa i prawa oraz teorii polityki
i stosunków międzynarodowych z prakseologicznym nurtem zarządzania organizacjami.

Kierując się poczynionymi przesłankami, można postawić z dużym prawdopodobieństwem hipotezę, że prakseologiczne podejście do problematyki aksjologicznej, ontologicznej, epistemologicznej i metodologicznej powinno właściwie i niesprzecznie z pozostałymi teoriami uporządkować podstawy poznawcze bezpieczeństwa narodowego: jednocześnie kolejność ich opisu i wyjaśniania (aksios → ontos + logos → met + hodos → episteme) uznać za możliwą i zasadną[7]. Za rozpoczęciem opisu i wyjaśniania podstaw poznawczych bezpieczeństwa narodowego – od sprecyzowania wytycznych do formowania systemu wartości – przemawia zarówno fakt przejawiania się tego systemu w istocie wszystkich teorii wymienionych w niniejszym artykule, jako źródłowe dla przedmiotowej teorii bezpieczeństwa, jak i konstatowane w filozofii nauki wplatanie się aksjologii w wątki ontologiczne, epistemologiczne i metodologiczne[8] przedmiotu poznania.

Przyjęte w naukach o zarządzaniu organizacją pojmowanie wartości uświadamia, że to, co w nich najważniejsze, konstytuujące wartość, to pozytywna ocena społeczności, która decyduje, co może za wartość być uznane. W tym partykularnym przypadku chodzi o ocenę społeczności bezpieczeństwa narodowego. Społeczność ta musi także uznać, że to, co pozytywnie oceniane, będzie pożądane,
a także godne dążeń, operacjonalizowane, wcielane w życie. Zatem bardzo ważne w tworzeniu systemu wartości bezpieczeństwa narodowego będzie przestrzeganie reguły identyfikowania zbioru wartości odczuwanych, uznawanych, ale i realizowanych o charakterze operacyjnym, a nie życzeniowym.

Zbiór ten porządkować powinny w pierwszej kolejności relacje hierarchiczne prowadzące od wartości ostatecznych (autotelicznych) do tych pośrednich, instrumentalnych. W drugiej kolejności natomiast poszukiwać można związków funkcjonalnych łączących poszczególne wartości przez wzgląd na ich zawartość treściową i sposób zrelatywizowania do wartości autotelicznych w obszarze bezpieczeństwa narodowego. Wreszcie, precyzując całościowy, uniwersalny system aksjologiczny dla zasobu twórczego sił bezpieczeństwa narodowego orientować należy go na kolektyw, zmierzać do stanu, w którym, w tym kolektywie byłby osiągalny w ramach ograniczonego zaangażowania afektywnego.

Opracowanie własne.

Rys. 4. Model formułowania wartości bezpieczeństwa narodowego

Stworzony według wyjaśnionych reguł system aksjologiczny powinien zostać wpleciony w proces tworzenia podstaw ontologicznych, metodologicznych i epistemologicznych bezpieczeństwa narodowego. W wypadku identyfikowania struktury ontologicznej dogodnej do poznawania natury bytu bezpieczeństwa narodowego celowe jest, przez wzgląd na operacyjność systemu wartości, poszukiwać struktury oddającej złożoność organizacyjną bezpieczeństwa narodowego.

Natomiast metodologicznego i epistemologicznego wykorzystywania systemu wartości upatrywać należy przede wszystkim w jego zastosowaniu w roli kryterium formułowania misji, domeny oraz celów osiąganych w systemie bezpieczeństwa narodowego[9].

Za misję organizacji...