Czynności organizmu przebiegają prawidłowo tylko w pewnej strefie natężeń różnych czynników zewnętrznych — zgodnie z zasadą tolerancji Shelforda:
Zarówno niedobór, jak i nadmiar różnych czynników działa limitująco na czynności życiowe organizmu;
w oparciu o prawo minimum Liebiega:
Każdy czynnik występujący w minimalnej ilości ogranicza czynności życiowe organizmu (każdy układ jest tak silny, jak jego najsłabsze ogniwo).
Należy przy tym pamiętać, że tolerancja ekologiczna jest absolutnie odmienna nie tylko dla różnych gatunków. Dwa osobniki tego samego gatunku zależnie od swojej płci, wieku itp. mogą mieć różny zakres tolerancji na te same czynniki. Co więcej, nawet u jednego i tego samego osobnika nie jest on stały — przy zmianie natężenia kilku czynników środowiska nieraz zmienia się zakres tolerancji na wszystkie inne, nawet te, których wartość pozostała ta sama.
Czynniki abiotyczne działające na żywy organizm dzielimy na dwie grupy: chemiczne
i fizyczne. Do pierwszych należą związki chemiczne organiczne i nieorganiczne, do drugich — np. grawitacja, magnetyzm, promieniowanie kosmiczne, temperatura, ciśnienie, wilgotność itp.
CZYNNIKI CHEMICZNE:
ü zoocydy (do zwalczania szkodników zwierzęcych)
ü insektycydy ( — // — owadów)
ü bakteriocydy ( — // — bakterii)
ü herbicydy ( — // — chwastów)
ü fungicydy ( — // — grzybów pasożytniczych).
Przykładem szkodliwych związków zawartych w nawozach mogą być azotany.
W przewodzie pokarmowym azotany ulegają przemianie w azotyny (powodujące niedotlenienie krwi) lub nitrozoaminy (mające działanie rakotwórcze).
Azotany i azotyny człowiek pobiera głównie w żywności i wodzie. Aż 80% tych związków zawartych jest w owocach i warzywach. Najwięcej zawierają ich: sałata, rzodkiewka, szpinak, buraki, marchew, seler, banany. Stosunkowo najmniej: ogórki, papryka, fasola i cebula.
Azotany i azotyny są związkami silnie kancerogennymi (powodującymi powstawanie nowotworów).
4. Pierwiastki radiogenne — np. cez (Cs134 i Cs137) — wchłaniane głównie na drodze pokarmowej. Szczególnie niebezpieczne dla dzieci, które wchłaniają do 40-50% szkodliwych substancji (dorośli nieco mniej, 10-20%).
Dla wszelkich związków zawartych w produktach żywnościowych WHO i FAO ustaliły tzw. normy dopuszczalnego dziennego pobrania (ADI — Accettable Daily Intake).
Norma dopuszczalnego dziennego pobrania jest to maksymalna ilość badanej substancji, wyrażona w miligramach na 1 kg masy ciała człowieka, która pobierana codzienne w ciągu całego życia nie okaże się szkodliwa dla zdrowia.
Temperatura, zarówno zbyt wysoka, jak i zbyt niska, może mieć wielkie znaczenie dla żywych organizmów i zachodzących w nich procesów.
Temperatura krytyczna dla rozwielitki (Daphnia sp.):
minimalna –4˚C
maksymalna +33,5˚C.
Poniżej lub powyżej tych wartości następuje śmierć.
Zostało dowiedzione, że w niskiej temperaturze procesy życiowe komórki ulegają zahamowaniu.
ZERO BIOLOGICZNE — jest to temperatura, w której dany proces przestaje zachodzić. Jest ona różna dla różnych narządów i tkanek, np. czynność leukocytów człowieka ustaje przy ok. +6˚C, a komórek nerwowych — przy 5–12˚C.
Ponadto u zwierząt zmiennocieplnych wraz ze wzrostem temperatury wzrasta tempo metabolizmu. Mówi o tym zasada van’t Hoffa:
Przy wzroście temperatury o 10˚C tempo metabolizmu wzrasta 2-3-krotnie.
Wysoka temperatura może służyć do wyjaławiania. Istnieją na to trzy sposoby:
Ø sterylizacja (ogrzewanie do temp. ok. 100˚C, podczas którego giną zarówno formy wegetatywne drobnoustrojów, jak i ich przetrwalniki);
Ø pasteryzacja (ogrzewanie do temp. ok. 80˚C, w wyniku którego giną jedynie formy wegetatywne drobnoustrojów);
Ø tyndalizacja (proces potrójnej pasteryzacji w 24-godzinnych odstępach, wystarczający, aby zlikwidować również przetrwalniki drobnoustrojów).
Metodą prostego wyjałowienia sprzętu laboratoryjnego może być zanurzenie żądanego przedmiotu w alkoholu (96% roztwór spirytusu) i opalenie nad płomieniem. Wyjaławianie odbywa się także w autoklawach — w środowisku pary wodnej, w warunkach wysokiego ciśnienia (1,5 atm.) i temperatury (ok. 100˚C).
Istnieją również formy wyjaławiania bez użycia wysokiej temperatury; są nimi:
Ø wyjaławianie za pomocą promieniowania UV (długość fali 200 μm), które jest silnie absorbowane przez kwasy nukleinowe bakterii, powodując tworzenie wiązań między tyminami tej samej nici DNA. Prowadzi to do zahamowania procesu powielania nici i w rezultacie do śmierci mikroorganizmu.
Ø wyjaławianie przy użyciu promieniowania jonizującego (gamma, RTG, promieniowanie katodowe) — stosowane do sprzętu jednorazowego.
Różne organizmy różnie reagują na zmiany zawartości wody w środowisku otaczającym, podobnie jak na ubytek wody z wnętrza organizmu. Dla człowieka śmiertelny jest ubytek wody rzędu 20%, dla niesporczaka — aż 95%.
Duża odporność na utratę wody jest wykorzystywana w procesie liofilizacji. Jest to szybkie zamrożenie białek do temp. –30 do –70˚C, a następnie sublimacja w próżni powstałych kryształów lodu (z ominięciem stanu ciekłego). Powstały w ten sposób proszek może być długo przechowywany bez zmiany swojej wartości biologicznej. Po dodaniu wody białka odzyskują swoją pierwotną strukturę. Przykładem może być preparat Lakcid — liofilizowane bakterie Lactobacillus acidophilus (pałeczka kwasu mlekowego) — podawany pacjentom po kuracji antybiotykami.
Czynniki teratogenne (powodujące powstawanie wad rozwojowych) dla organizmu ludzkiego dzielimy na dwie grupy: genetyczne i środowiskowe. Niezależnie od grupy, przyjmujemy jednak dwa uogólnienia:
1. Stadium rozwoju zarodka lub płodu ma decydujące znaczenie dla wyniku działania czynników teratogennych;
2. Najwrażliwszy na działanie czynników teratogennych jest DRUGI OKRES różnicowania się listków zarodkowych i powstawania narządów.
Najbardziej znanym dowodem istnienia wad rozwojowych nieuwarunkowanych genetycznie jest teratogenne działanie kortyzonu na zarodki myszy, u których wywołuje on rozszczep podniebienia. Podobnie inhibitory proteolizy, wyizolowane z Ascaris (glista) okazały się powodować u tych zarodków rozszczep podniebienia twardego, przepuklinę oponowo-mózgową, fuzję żeber. U poddanych ich działaniu zarodków kurzych obserwujemy skrzyżowany dziób i jednooczność, rozszczep powłok brzusznych, niewciągnięty pęcherzyk żółtkowy.
Czynnikami teratogennymi mogą być również niektóre leki. Przykładem jest Thalidomid, lek stosowany niegdyś przez kobiety w ciąży jako środek uspokajający i przeciwdziałający wymiotom. Spowodował on w latach 60. w RFN falę urodzeń niemowląt z niedorozwojem kończyn górnych (skrócone kości długie).
Przykładem biotycznych czynników teratogennych są wirusy wywołujące wady wrodzone na skutek zakażenia rozwijającego się zarodka lub płodu.
Należą do nich:
§ wirus różyczki (najgroźniejszy dla dziecka — powoduje wrodzoną zaćmę soczewki oka, niedorozwój gałek ocznych, głuchotę); ryzyko zakażenie zmniejsza się stosując testy ciążowe i szczepionki;
§ Cytomegalovirus;
§ wirus opryszczki.
Są to związki chemiczne pochodzenia naturalnego, wytwarzane głównie przez drobnoustroje z rodzajów Streptomyces, Nocardia, Penicillium, Aspergillus, Cephalosporium, Bacillius. Można je otrzymać również na drodze syntezy chemicznej (antybiotyki syntetyczne) lub chemicznej modyfikacji związków naturalnych (antybiotyki półsyntetyczne).
Termin „antybioza” pierwszy raz został użyty przez Villemina dla opisania antagonizmu między bakteriami.
Pierwszym poznanym antybiotykiem była penicylina. Odkrył ją w 1929 r. Aleksander Fleming dzięki przypadkowemu zarażeniu kolonii gronkowca złocistego nieznanym grzybem, nazwanym później Penicillium notatum.
Antybiotyki wykazują dużą aktywność wobec drobnoustrojów chorobotwórczych, są natomiast mało toksyczne dla ludzi i zwierząt. Przed rozpoczęciem leczenia antybiotykiem trzeba zbadać wrażliwość danego szczepu drobnoustroju na określony antybiotyk; dokonujemy tego, robiąc antybiogram.
Ostatnio obserwuje się jednak mnożenie gatunków drobnoustrojów odpornych na stosowane aktualnie antybiotyki. Odporność taką możemy sklasyfikować jako:
ü naturalną: gdy w komórce bakterii nie zachodzi proces metaboliczny, który jest zaburzany przez dany lek; gdy budowa drobnoustroju jest nietypowa; gdy drobnoustrój wytwarza enzym niszczący ten l...
merymaid