PORADNIK AUTORA ROZPRAWEK NAUKOWYCH Z SOCJOLOGII
wersja 2.1
Janusz Mucha i Andrzej Zybertowicz
Treść:
Jak teksty czytać i przygotowywać się z nich na zajęcia?
Jak wygłaszać referaty?
Jak teksty pisać?
Jak sporządzać konspekty?
Jak pisać recenzje?
Jak redagować przypisy i spis literatury?
Jak pisać prace dyplomowe?
Stosowanie się do zasad PARNASu nie gwarantuje Studentom, autorom rozprawek, sukcesu merytorycznego. O treści rozprawek PARNAS zasadniczo się nie wypowiada. Przestrzeganie zaleceń w nim podanych spowoduje jednak, że pracownicy Instytutu Socjologii nie będą się „czepiać” spraw formalnych.
Zalecenia PARNASu odpowiadają raczej stylowi Studiów Socjologicznych, niż tygodnika Polityka. Nie warto też korzystać z zamieszczonych tu porad przy pisaniu listów do swych ukochanych czy przy pisaniu wierszy, zwłaszcza awangardowych.
PARNAS nie wypowiada się o niektórych sprawach formalnych. Wówczas trzeba się kierować wiedzą z programu szkoły średniej. Jeśli ta wiedza się ulotniła, to trzeba ją sobie przypomnieć. Przykładem są reguły ortografii, interpunkcji, gramatyki, etc. Wieloletnie doświadczenie z pracami Studentów skłania nas jednak, by przypomnieć tu także niektóre kwestie elementarne. Tych wszystkich, dla których są to sprawy oczywiste – serdecznie przepraszamy.
Nim zaczniecie Państwo pisać – warto coś przeczytać. Opracowania zadawane czytamy w całości, tj. wraz z przypisami, wstępem i posłowiem, aneksami, tabelami, etc.
Przygotować jakiś tekst na zajęcia, to znaczy podjąć próbę jego zrozumienia. Nie jest obowiązkiem Studentki/Studenta pełne zrozumienie czytanych tekstów (zdarzają się w nich miejsca, z przyswojeniem których miewają kłopoty nawet fachowcy). Jest natomiast Państwa obowiązkiem podjęcie próby zrozumienia tekstu – czyli przestudiowanie go. Opracowujemy tekst rekonstruując jego ogólne przesłanie, tezę lub problem. W tym celu zwracamy szczególną uwagę na jego tytuł (i ewentualnie śródtytuły) – one zazwyczaj stanowią pod tym względem cenną wskazówkę. Inne zadanie realizowane przy lekturze, to uchwycenie miejsc i zagadnień trudnych. Trzeba próbować ustalić przyczyny naszych trudności; wynotować nieznane słowa, niejasne sformułowania czy wątki.
Przygotowując się do ustalenia tematu i napisania rozprawki dobrze jest rozpocząć lekturę od artykułów na interesujący temat, a dopiero później przejść do studiowania książek. Początkującemu myślicielowi łatwiej ogarnąć szerszy zakres problemowy dzięki krótszym tekstom, aniżeli drogą przyswajania bardziej rozbudowanych rozpraw.
Ostrożnie przy wyborze tekstów: niekiedy bardziej opłaca się czytać teksty dłuższe, gdy są prostsze, jaśniejsze – niż krótkie, gdy napisane w sposób zwięzły i profesjonalny.
Bogatym źródłem różnego rodzaju materiałów jest Internet. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie teksty tam zawarte mają dużą wartość. Zasadniczo rozprawki nie mogą opierać się WYŁĄCZNIE na źródłach internetowych, gdy na dany temat istnieje dostępna literatura w postaci tradycyjnej.
Zadaniem referenta/ki jest zainteresowanie koleżanek i kolegów z grupy danym tematem. Zrobienie dobrego wrażenia na prowadzącym zajęcia to kwestia istotna, ale drugorzędna. Nawet jeśli dana osoba referująca jest wybitnym myślicielem, wystąpienie trzeba dostosować do poziomu słuchaczy. Używanie zbyt dużej liczby nowych terminów i specjalistycznych zwrotów tworzy szum informacyjny i utrudnia przyswojenie treści. Zrozumienie mówionego tekstu utrudniają też długie zdania złożone, zwłaszcza z wtrąceniami. Przekaz myśli autora ułatwiają natomiast wszelkiego rodzaju rysunki, ilustracje i pokazy praktyczne.
W referacie nie należy powtarzać informacji z wykładu i z lektur obowiązkowych dla wszystkich studentów – za wyjątkiem sytuacji, gdy informacje te opatrzone są komentarzem lub/i polemiką. Komentarze i polemiki będą na pewno dobrze widziane.
Referent/ka powinien rozumieć wszystko to, co mówi, z wyjątkiem przytaczania niezrozumiałych fragmentów cudzych wypowiedzi, które mają być poddane analizie na zajęciach.
Dobry referat zwięźle charakteryzuje temat w sposób problemowy, dając podstawę do dyskusji gromadzącej i analizującej argumenty za i przeciw określonemu poglądowi. Dobry referat kończy się sformułowaniami, wobec których słuchacze mogą zająć stanowisko.
Wygłoszenie referatu warto wcześniej przećwiczyć, chociażby do lustra. Pamiętać należy o przestrzeganiu granic czasowych wystąpienia i o tym, że referat powinien być wygłoszony (przy korzystaniu z notatek) a nie – odczytany.
Tekst ma się składać raczej ze zdań niż ich równoważników (te są dopuszczalne, ale absolutnie nie są zalecane). Zdania zaś, między innymi swymi cechami, charakteryzują się tym, że zaczynają się od dużej litery, a kończą się kropką (ewentualnie wykrzyknikiem, znakiem zapytania, wielokropkiem...). Po kropce kończącej zdanie występuje spacja (występuje ona też po przecinku, a nie występuje przed przecinkiem ani przed kropką). Zdania składają się na akapity zawierające jakąś szerszą myśl czy ideę. Akapit (każdy następny po pierwszym w danym rozdziale) zaczyna się od „wcięcia”, tak jak w tym poradniku. Akapit (a zwłaszcza rozdział) nie zaczyna się w ostatniej linijce strony. Stosujemy zasadę: jeden akapit – jedna kwestia albo trop myślowy. Wcięcie akapitów – zawsze tej samej długości. Należy unikać zbyt długich akapitów i zbyt długich zdań – zmniejszają one komunikatywność tekstu.
Tekst rozprawki (jeśli napisana jest w języku polskim) może zawierać niewielką liczbę wyrażeń w językach obcych. Należy rozumieć wszystkie słowa, zwroty i myśli (również polskie), jakie umieszcza się w swych tekstach przedłożonych do oceny. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy jakieś sformułowanie jest zacytowane i opatrzone komentarzem wskazującym na kłopoty z jego interpretacją, czyli gdy występuje w trybie metajęzykowym. W stosunku do autorów nie potrafiących objaśnić swych tekstów powstać może podejrzenie, iż ich prace są plagiatem. Proszę pamiętać, że plagiaty będą surowo karane i to nie tylko oceną niedostateczną!
O wymaganej długości rozprawki Studenci będą poinformowani osobno przez prowadzących zajęcia. Będzie to podane w liczbie stron lub liczbie słów. Prosimy pamiętać, że standardowy tekst na stronie formatu A4 napisany jest czcionką TNR 12, przy odstępie między wierszami 1.5. Każda strona winna mieć dwuipółcentymetrowe marginesy po wszystkich czterech stronach. Inny format strony wymaga specjalnego uzgodnienia z prowadzącym zajęcia. Strony powinny być ponumerowane. Bibliografii i ewentualnej strony tytułowej nie wlicza się do objętości tekstu. Odradzamy pisanie rozprawek dłuższych, niż zadane. Pomyślmy o tym, ile stron ma do przeczytania nasz nauczyciel.
Dobrze jest zostawiać dla siebie i przyszłych biografów kopie swoich prac: konspektów, recenzji, esejów, donosów i wierszy. Należy też mieć zapasową kopię pracy w postaci cyfrowej.
Sprawą podstawową jest treść. Wprowadza do niej tytuł. Powinien on być możliwie krótki, ale też precyzyjny i przyciągający uwagę. Wiadomo, że nie jest łatwe połączenie tych cech. Warto jednak próbować. Rozwinięcie przesłania tekstu może zawierać podtytuł.
Rozprawka powinna mieć wyraźną strukturę, która może, ale nie musi, odzwierciedlać się w podziale tekstu na rozdziały. Pierwsza część pracy powinna być rozwinięciem, objaśnieniem tytułu. Powinna ona prezentować PROBLEM, który ma być omówiony w rozprawce. Tu trzeba uzasadnić, dlaczego autor pisze na DANY temat. W tej części powinny mieścić się potrzebne wstępne definicje oraz założenia i hipotezy badawcze. Tu jest miejsce na informacje o tym, z jakich części (i w jakiej kolejności) będzie się składać zasadnicza część pracy oraz z jakich materiałów jej autor korzystał. Rozprawka winna bowiem mieć charakter „empiryczny” w takim sensie, że musi być wiadomo, z jakich źródeł informacji korzystał jej autor i w jaki sposób można sprawdzić przytaczane przez niego dane. Wszelkie dosłownie przytoczone cudze myśli są cytatami. Cytaty oznaczamy za pomocą cudzysłowu ALBO kursywy. W przypadku każdego cytatu należy podać jego źródło (patrz niżej o przypisach).
Zakończenie przedstawiać winno wnioski autora dotyczące problemu postawionego na początku pracy. Może też ono wskazywać, jakie dalsze kierunki dociekań otwierają wyniki uzyskane przez autora.
W tekście pojawiać się będą wiadomości „ogólnie znane”, przynajmniej studentom socjologii. Podając te wiadomości, czy używając „ogólnie znanych” pojęć, nie ma potrzeby wspierać się jakimkolwiek autorytetem (i przypisami). Ale w razie potrzeby trzeba umieć odpowiedzieć na pytanie o to, skąd się wziął dany pogląd lub pojęcie. Trzeba umieć wskazać, skąd autor pracy o tym wie. Podając informacje, które nie są „oczywiste”, trzeba poinformować w przypisie (o przypisach piszemy dalej) o tym, jakie jest źródło wiedzy autora. Czasem chodzić będzie o jedno dzieło, czasem o kilka dzieł. Odróżnienie tego, co jest „ogólnie znane”, a co takie nie jest, jest niekiedy trudne i pokazuje, że pisanie rozprawek ma cechy sztuki. Nauczyciel, zadający do napisania rozprawkę, pomoże jednak rozwiązać taki problem. Nastąpi to wtedy, gdy Student/ka dostrzeże ten problem, zanim będzie za późno.
W wielu rozprawkach chodzi (między innymi) o przedstawienie czyichś poglądów. Uprzejmie prosimy o wyraźne odróżnianie tego, które poglądy są ideami referowanego badacza (oczywisty jest tu przypis), które są poglądami jego komentatorów, z którymi zapoznał się autor rozprawki (przypis jak wyżej), a które poglądy są ideami WŁASNYMI autora rozprawki. Idee takie są mile widziane. Prosimy też o wyraźne odróżnianie tego, co Państwo uważają za fakty, od opinii o tych faktach. Radzimy pamiętać o tym, że możliwie wnikliwa analiza problemów i poglądów jest dużo lepiej widziana, niż ich proste zreferowanie.
Pracę swą przed oddaniem warto dać do przejrzenia koleżance, koledze czy szwagrowi – można uchronić się w ten sposób od przykrych wpadek.
Nie zaczynamy zdań od skrótów – tj. od Np., Wg. Piszemy tak: „Na przykład trzy piwa załatwiłyby sprawę”. W ogóle skrótów w „tekście właściwym” (w odróżnieniu od na przykład przypisów, gdzie są dopuszczalne) unikamy jak możemy.
Każdemu może się przydarzyć literówka (np. „mórwa” zamiast „mrówa”). Jednak pozostawienie ich większej liczby w tekście oddanym do oceny nie jest eleganckie. W edytorze tekstu najlepiej wyłączyć automatyczne poprawianie.
Gdy jakąś postać wymieniamy w tekście po raz pierwszy, podajemy nie tylko jej nazwisko, ale też – w miarę możności – jej imię lub imiona. Potem można już posługiwać się samym nazwiskiem.
Ważne jest unikanie powtórzeń występujących blisko siebie słów, zwrotów i określeń – jeśli nie pełnią one w tekście funkcji literacko-perswazyjnych. Ostrożnie jednak z zaimkami – muszą one występować w takich miejscach, by nie było wątpliwości do czego się odnoszą.
Kreseczka [ – ], ta w nawiasie, raz występuje w roli myślnika: wtedy otoczona jest odstępami, kiedy indziej zaś jest łącznikiem: wtedy do jej końców przytulają się literki.
Przepisując z brudnopisu staramy się usunąć wszelkie powtórzenia – w tym formułowanie tych samych tez innymi słowami.
Śródtytuły wyodrębniamy zwiększonym odstępem między wierszami; można też posłużyć się podkreśleniami, wytłuszczeniami lub spacją.
Pojedyncze błędy ortograficzne nie będą wpływały na ocenę pracy. Jednak pojawienie się w jednym tekście ich większej (niż trzy) gromadki – tak.
Jak wiadomo – ustalili to psychologowie – ludzi można dzielić na dokładnie 32 tysiące sposobów. Między innymi, dzielimy ludzi wedle tego czy coś wiedzą, czy nie wiedzą. Z kolei wśród tych, co wiedzą, znajdujemy zorientowanych i nie zorientowanych co do pochodzenia swej wiedzy. Na przykład, inteligent tym się różni (m.in. oczywiście) od semi-inteligenta, iż jak coś już wie, to wie także skąd to wie. Odróżnia informacje zasłyszane w tramwaju, przy piwie lub wyśnione, od przeczytanych w czasopiśmie fachowym. Inteligent nie napisze też „opieram się na informacjach z Internetu”, gdyż wie, że tak ogólnikowe stwierdzenie ma wartość podobną do sformułowania „opieram się na informacjach usłyszanych od kolegi” lub „przeczytałem to kiedyś w gazecie”. Inteligent bowiem nie tylko wie, to co wie, ale też orientuje się, jaki jest stopień wiarygodności jego wiedzy na dany temat, kto jest autorem lub zwolennikiem koncepcji, przezeń przyswojonych, etc. Pamiętając nazwiska autorów prac jakie przeczytał i ich lokalizacje, inteligent orientuje się, jak i gdzie można sprawdzić to, o czym informuje innych. Słowem: inteligent potrafi sporządzić przypis (jak to robić? – zob. niżej).
Chodzi zarówno o konspekty będące planami swej przygotowywanej pracy – np. semestralnej jak i stanowiące sprawozdania z przeczytanych tekstów.
Konstrukcja konspektu:
· imię i nazwisko autora/ki konspektu,
· autor/ka przeczytanego tekstu,
· tytuł tekstu własnego lub przeczytanego,
· opis bibliograficzny przeczytanego tekstu (zob. niżej),
· krótka charakterystyka problemu tekstu i sposobu jego ujęcia: empiryczny, teoretyczny, sprawozdawczy, przeglądowy, etc.,
· struktura tekstu (planowana lub odtworzona),
· planowane lub uzyskane rezultaty poznawcze (wnioski, ustalenia, rozstrzygnięte hipotezy, etc.).
Długość konspektu nie powinna przekraczać jednej strony papieru formatu A-4.
W razie zaproszenia na rozmowę o konspekcie opracowanie stanowiące jego przedmiot należy przynieść ze sobą.
Tytuł recenzji mile widziany – zwłaszcza gdy fikuśny.
Objętość recenzji zaleci prowadzący. Część wstępna (do 1/2 objętości) zwięźle omawia zawartość książki. Reszta tekstu przedstawia stosunek Studentki/ta do przeczytanej (w całości) książki.
Na pierwszej stronie tekstu umieszczamy identyfikator Autora/ki recenzji; potem następuje pełna informacja bibliograficzna o przeczytanej książce zawierająca w kolejności: imię i nazwisko autora książki, tytuł dzieła (i podtytuł – ale tylko, gdy istnieje; to samo dotyczy informacji o autorach przedmowy, wstępu czy posłowia), miejsce, wydawcę i rok wydania, numer wydania (gdy nie pierwsze), imię i nazwisko autora/ki przekładu, liczba stron. Skoro tekst ma już w nagłówku taką metryczkę książki, niepotrzebne jest powtarzanie w nim tytułu recenzowanej książki.
Gdy recenzja sporządzana jest w konwencji (quasi)akademickiej (nie jest to jedyna dopuszczalna forma), podaje się informację o źródłach cytatów – stosując przypisy lub odnośniki wewnątrztekstowe. Warto zerknąć, jak wyglądają recenzje w wydawnictwach profesjonalnych, np. w Studiach Socjologicznych.
Pisząc recenzję warto udzielić odpowiedzi na trzy pytania:
1. Jakie cele postawił sobie autor książki?
2. Czy były one sensowne i realistyczne?
3. Czy cele te zostały zrealizowane?
Można wybrać jakiś fragment książki lub poruszony w niej problem do bliższej analizy czy skomentowania (nie do streszczenia). Można przedstawić analizę poglądów autora książki, uzupełniać jego tezy lub wskazywać luki w jego rozumowaniu. Można poddać krytyce konstrukcję książki lub/i jej zrozumiałość. Wolno zgłosić wątpliwości w dowolnych kwestiach i przedstawić autora książki jako czarny charakter – pod warunkiem, iż potrafi się to uzasadnić! Recenzent/ka ma prawo skoncentrować się w swym tekście na wybranym wątku lub aspekcie przeczytanej pracy, lecz ogólnie znać musi calutką. Warto też umieścić recenzowaną książkę w szerszym kontekście, np. innych prac danego autora lub książek o podobnej tematyce.
Teksty, które będą jedynie informowały o zawartości książki (czyli omówienia), nie zostaną zaliczone. Prowadzący zajęcia wiedzą co w zadawanych pozycjach zostało napisane – interesuje ich natomiast studenckie (niechby i ciut nie‑spokojne) spojrzenie na zagadnienia tam poruszane. Dlatego też recenzje odkrywcze nie mają ograniczenia objętości.
Podobnie jak w przypadku konspektu, w razie zaproszenia na rozmowę o swoim tekście, książkę stanowiącą jego przedmiot proszę przynieść ze sobą.
Istnieją dwa zasadnicze rodzaje przypisów – przypisy właściwe (zawierające dygresje, uzupełnienia i inne uwagi autora) oraz przypisy bibliograficzne (zawierające dane umożliwiające jednoznaczną identyfikację wykorzystanej publikacji).
Przypisy bibliograficzne umieszczane są ALBO w obrębie tekstu głównego i wówczas mają następującą postać: (Szczepański 1965: 264-266) ALBO poza tym tekstem (zwykle u dołu strony bądź na końcu tekstu), na przykład: J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1965, PWN, s. 264-266.
Ponieważ w socjologicznej literaturze światowej (w czasopismach raczej niż w książkach) panuje obecnie tendencja do zmniejszania liczby przypisów właściwych i do zwiększania roli przypisów bibliograficznych umieszczanych w obrębie tekstu głównego, proponujemy przyjąć tę formę redagowania przypisów bibliograficznych i ograniczyć do minimum przypisy właściwe. Sprawy istotne w danej rozprawce powinny się znaleźć w tekście głównym, a sprawy nieistotne powinny być przeanalizowane w innej rozprawce lub w ogóle pominięte. Rozprawki mają przecież ograniczoną liczbę stron.
Zastosowanie przypisów bibliograficznych w obrębie tekstu głównego wiąże się z koniecznością sporządzenia spisu wykorzystanej literatury i umieszczenia go na końcu rozprawki. Spis ten (nazywany często bibliografią) powinien w przejrzysty sposób wymieniać wszystkie publikacje cytowane lub wymienione w przygotowanym przez nas tekście. Publikacje te powinny być uporządkowane w kolejności alfabetycznej według nazwisk ich autorów.
W przypadku korzystania ze źródeł internetowych nie ma przyjętych powszechnie zasad sporządzania przypisów bibliograficznych. Powinny one zawierać podobne dane, jak przypisy odnoszące się do źródeł drukowanych. Publikacje takie mają zazwyczaj swoich autorów, daty powstania, tytuły... Zdarza się, że są to elektroniczne wersje tekstów, które istnieją również w formie drukowanej (tak jest np. w przypadku korzystania z internetowych archiwów czasopism). W takim wypadku tworząc spis literatury należy odwołać się również do wersji papierowej. Ważne jest, aby w opisie umieszczać pełny adres internetowy danego tekstu, a nie tylko adres ogólny – czyli nie należy d...
coolsister