Afryka POŁOŻENIE - na półkuli pn i pd , większa część jest na wsch. Skrajnymi pkt. kontynentu są przylądki: Biały na pn (37025?N), Igielny(Agulhas) na pd (34051?S), Almami (płw. Zielonego Przylądka) na zach (17033?W), Hafun (płw. Somalijski) (51023?E). Powierzchnia wraz z wyspami: 30,3 mln km2, bez wysp 29,6 mln km2
GRANICE MORSKIE :Od pn oblewają Afrykę: M. Śródziemne(oddziela od Europy), łączy się z O. Atlantyckim przez Cieś. Gibraltarską. Od pd, wsch i pn wsch, czyli od Przyl. Igielnego po pn kraniec Zat. Sueskiej, oblewają wody O. Indyjskiego oddziela on A od Antarktydy. Od Płw. Arabskiego oddziela A Zat. Adeńska i M. Czerwone. Cieś. Bab al.-Mandab rozdziela A i Płw Arabski i łączy Zat. Adeńską z M. Czerwonym. Madagaskar jest oddzielony Kanałem Mozambickim. Długość linii brzegowej: 30,5 tys. km. GRANICE LĄDOWE: z Azją: przez Przesmyk Sueski szer. 120 km, gdzie powstał Kanał Sueski poprowadzony z wykorzystaniem mis jezior: Manila, Timsah, Wlk. Jeziora Gorzkiego.
TYPY WYBRZEŻY: mało zróżnicowane, najcz wyrównane, wysokie cofające się klifowe;zbliżony do riasowego(pd Afryka);akumulacyjne(nadarz. niziny zach. Afryki, wybrz. Zatoki Gwinejskiej, mierzejewo-lagunowe(Zach Afryka), deltowe(delta Nilu, Nigru); namorzynowe(mangrowe)(na pn od ujścia Konga, miedzy równikiem a zwr. koziorożca); koralowe(wsch str kont)
Ukszt poziome: Afryka jest kontynentem słabo rozczłonkowanym;95% stalego lądu, dł. linii brzegowej 30,5 tys. km; jedynym większym półwyspem jest Płw. Somalijski, Barka; w Zach- Płw Zielonego Przylądka; wyspy stanowią zaledwie 2% pow., największe: Madagaskar, Komory, Maskareny, W. Kanaryjskie, Wyspy Zielonego Przylądka, Sokotra.Inne wyspy:Komory, Mafia, Zanzibar, Pemba, Kerkenna, św.Tomasza, Madera. Największa odległość od morza wynosi w Afryce ponad 1500 km.Niewiele zatok- Gwinwjska, Benien, Biafra, Wielorybia, Św.Heleny, , Fałszywa, Delagoa, Wlk i Mała sytra(Śródzieme)
Ukszt pionowe: depresje- 0.1%, 0-300-22,4%, 300-500-27% 500-1000-18.6%, 1000-2000-20.2%, pow 2000-1,7%. Kont z najw udziałem wyżyn. Zaznacza się wzrost wys w kier pd ? wsch. Można wyróżnić część wyżynno ? nizinną ? pn-zach Afr; część wyż pd- wsch. Przewaga terenów o wys pow 300m- 75,8. Średnia wys- 660m. Najniżej poł punkt-depresja jez Assal w Etiopii, najw- Kilimandżaro-5895. Wyżynny blok Afryki, wznoszący się stromymi progami nad wąskim pasem nizin nadbrzeżnych, od pn. jest ograniczony górami Atlas, a od pd. - G. Przylądkowymi. Charakterystyczne dla Afryki (z wyjątkiem Afryki Wschodniej) jest występowanie rozległych kotlin i niecek rozdzielonych wyżynnymi wzniesieniami; środk. część północnej Afryki zajmują masywy górskie Ahaggar i Tibesti oraz przylegające do nich od pd. wyż. Adrar des Iforas i Air; ten górski obszar otaczają kotliny i niecki: od pd.-zach. kotlina górnego Nigru (zamknięta od pd. wyżynami Górnej Gwinei z masywem Futa Dżalon), od zach. niecka pustyni Al-Dżuf, od pn.-zach. kotlina Wielkiego Ergu Wsch., od pn.-wsch. niecka Pustyni Libijskiej, od pd. Kotlina Czadu (od wsch. ograniczona wyż.: Ennedi, Darfur, od pd.-zach. - Dżos); najdalej na wsch. jest położona Kotlina Białego Nilu, między wyż.: Darfur, Wschodnioafrykańską i Azande. W środk. części Afryki leży rozległa Kotlina Konga, oddzielona od Kotliny Czadu wyż. Adamawa, a od Kotliny Białego Nilu wyż. Azande; wsch. obrzeżenie Kotliny Konga stanowią góry Mitumba. W Afryce Południowej 1/3 część obszaru zajmuje kotlina Kalahari, otoczona pasem wyżyn południowoafryk.: od zach. wyżynami Nama, Damara, od pd.-wsch. i wsch. wyżynami Weldów (w Oranii i Transwalu) oraz płaskowyżami Matabele i Maszona, a od pd. płaskowyżem Górnego Karru; od Kotliny Konga oddzielają ją wyż.: Lunda i Bije. W Afryce Wschodniej ciągnie się system Wielkich Rowów Afrykańskich (od obniżenia rz. Zambezi do M. Czerwonego); rozdziela on wysoko położone zrębowe wyżyny i masywy górskie, ponad którymi wznoszą się potężne stożki wygasłych lub czynnych wulkanów (Kilimandżaro, 5895 m, Kenia, 5199 m, Meru, 4567 m, Elgon, 4321 m). Na północy Afryki Wschodniej leży wysoko wydźwignięty blok Wyż. Abisyńskiej i Wyż. Somalijskiej, rozdzielonych Rowem Abisyńskim.
BUDOWA GEOLOG: stary blok lądowy, który nosi ślady odmłodzenia w wyniku ruchów tekt, cechą jest ‘przyrastanie’ nowych elementów do starych tarcz i platform. Jest najlepiej zachowaną częścią pra-Gondwany. Cały niemal cokół zbudowany ze skał krystalicznych. Podłoże ? szereg prekambryjskich tarcz skonsolidowanych w archaiku i paleoz.. W starszym paleoz. Ruchy górotw stworzyły orogeny: saharydy, w Afr środk- kongolidy, na połud.katangidy- w czasie tych ruchów potężne intruzje w wyniku złoża bogactw (złoto, platyna, żelazo, mangan, chrom, miedź, uran). W dewonie geosynklina G. Przylądkowych. W paleoz. Pd i środk część zlodowacona, po tym okresie rozwój bagien (tworzenie w. Kam), w permie orog herc- masyw Kabyli, trzony wys atlasu i Antyatlasu. W nast. Okr do triasu- osady lądowe-piaski iły. Koniec jury gwałtowne er. Wulk rezultatem powst maarów wypeł nieb tufami- w utw tych wyst złoża diam. W kredzie trans. Morska a pod koniec ruchy pionowe. We wsch Afr w wyniku ożyw dział endogenicznej pęknięcia sk. Ziemsk. W czasie orog alp sfałd g. atlas
KLIMAT:czynniki *położenie geograf. w szerok. równikowych i podzwrotnikowych *charakter rzeźby: wysoko położony kontynent,wyżyny na wsch i kotliny *prądy morskie: chłodne- O.Atlantycki: P.Kanaryjski, Benguelski o małych opadach. Ciepły: P.Gwinejski, O.Indyjski, P.Mozambicki, Madagaskar, Sohalijski (zmienny prąd) *ośrodki baryczne o kierunkach wiatru. Niskie ciśnienie. Wysokie ciśnienie: wyż Azorski i Środkowoazjatycki. Pd część wyż Pd-Atlantycki i wyż Pd-Indyjski, przewaga pasatów *zróżnicowanie opadów-położenie geograficzne, dominujące wiatry; najwyższe st równikowa (Afryka Pn); duże opady-Madagaskar położenie i bariery gór, zwarte kontury i znaczna wysokość kont. klimaty:równikowe(20N-15-20S), tem śr roczna i mies- pow 20, amplituda-do50; wybitnie wilgotny(Kotlina Konga, Zatoka Gwinejska, Zach. Wyż.Gwinejska, wch Madagaskar)cechy monsunowe-sezonowośc opadów, 1500- 2000mm, wilgotny(W.Abisyńska,N.Mozambicka, śr.Madagaskar)2 krótkie pory bezdeszczowe; suchy i wyb.suchy(na pn od równika, między 15-20N,W. Wschodnioafrykańska i Somalijska,Zach Madagaskar)200-500mm; zwrotnikowe(na pn i pd od równikowych), 200 mm, m najz-20-10, duże dobowe amplitudy, latem-pow 40C; zwr.suchy(K.Kalahari) zwr. kont. skrajnie suchy(Sahara, zapadlisko Danakilskie, pd-zach Afryka)pośredni i wilgotny1000mm(Afryka pd-wsch, pd Madagaskar; podzwrotnikowy(pn i pd krańce)opdy zimą, temp w m. najz 10i pow(morski) 0 i pon(kont, suchy), morski(Atlas, Przylądkowe) deszczowa zima; cieple, suche lato, pośredni, kontynentalny suchy i skrajnie suchy(pn Afryki)
WODY Około 51% powierzchni Afryki należy do zlewiska O. Atlantyckiego (w tym ok. 15% do M. Śródziemnego), a ok. 18% do zlewiska O. Indyjskiego; ponad 30% pow. kontynentu stanowią obszary bezodpływowe (większa część Sahary, zach. część Kalahari, część obszaru w obrębie Wielkich Rowów Afrykańskich); na obszarach o klimacie zwrotnikowym skrajnie suchym typowe są suche doliny, tzw. wadi, wypełniające się wodą tylko podczas epizodycznych deszczów. Na 1/3 części powierzchni kontynentu występują rzeki stałe związane z wilgotną strefą równikową oraz podrównikowymi i podzwrotnikowymi strefami wilgotnymi; gł. rz.: Nil (z Kagerą), Kongo, Niger, Zambezi, Oranje, Limpopo, Senegal; komunikację na wielkich rzekach Afryki ogranicza występowanie licznych wodospadów i katarakt. Liczne jeziora: reliktowe-Czad(płytkie, usiane wyspami, otoczone bagnami, zmienna pow:12-26 tys km2), Mai Ndombe(Kotlina Konga), Jez. Wiktorii(najw- 69tys km2, płytkie, z licznymi wyspami, urozmaicona linia.brzeg.), Bangweulu; tektoniczne:Tanganika(najgłębsze), Niasa; wulkaniczne- Tana; solniska i słone bagna(końcowa faza zaniku słonych jezior)-wyst w Atlasie, u jego podnóża i w głębi Sahary.Lodowce występują tylko na wierzchołkach Kilimandżaro, Kenii i Ruwenzori (pow. ok. 240 km2).
GLEBY Poszczególne strefy glebowe mają przebieg równoleżnikowy, jedynie na pd oraz na Madagaskarze pasy glebowe mają przebieg zbliżony do południkowego. W środkowej części: strefa czerwonych i czerwonożółtych gleb ferralitowych wykształcone pod wilgotnymi lasami równikowymi ? gl. kwaśne, mało zasobne w min. składniki pokarmowe i ubogie w próchnicę. W wilgotnych obniżeniach gleby są oglejone, a w dolinach są gleby aluwialne. Na wyżynach , z dłużej trwającą porą suchą, gdzie w podłożu występują piaszczyste zwietrzeliny, a lasy zrzucają liście i są sawanny występują czerwone gleby ferralitowe. Wsch część: Ze starych zwietrzelin skał krystalicznych rozwinęły się ubogie gleby czerwone, ze zwietrzelin bazaltów powstały żyźniejsze gleby ciemnoczerwone, z młodych utworów wulkanicznych powstały andosole, a z osadów jeziornych i aluwiów ? czarne gleby tropikalne(wertisole). W górach, pod wilgotnymi lasami są próchnicze gleby czerwonożółte, przechodząc powyżej 2000 m w górskie gleby brunatne, zastępowane wyżej przez torfiaste gleby łąk wysokogórskich. Dalej od równika: pod wilgotnymi lasami i sawannami są czerwone gleby ferralitowe i ferrisialitowe. W suchszej części sawann , na płk. pd na wyż. Lunda, w kotlinie Kalahari i na Niż. Mozambickiej są czerwone buroziemy bogate w węglan wapnia i siarczany, chlorki. W kotlinach Czadu, Górnego Nilu, Niż. Somalijskiej z osadów jeziornych i drobnoziarnistych aluwiów rzecznych wytworzyły się wertisole, a lokalnie (Kotlina środkowego Nigru) gleby glejow i, aluwialne, w dolinie Bahr al.-Ghazal i Kotlinie Bodele ? sołonczaki. Pustynie i półpustynie (Sahara, Namib, Kalahari) pokryte są pokrywami piaskowymi (egri), żwirowymi (serir) i otoczaków (regi), pokrywy gruzowe (hamady). Lokalnie w kotlinie Kalahari, na pograniczu sawann i półpustyń na pn są czerwone buroziemy pustynne. W strefach podzwrotnikowych: pod roślinnościa typu śródziemnomorskiego są gleby cynamonowe
ROŚLINNOŚĆ: układ strefowy, typy roślinności w pn i śr części- przebieg równoleżnikowy, pd i Madagaskar- południkowy; 3 państwa: holarktycznego, przylądkowego, paleotropikalnego; Roślinność Afryki jest bardzo bogata i różnorodna; w obszarze śródziemnomorskim (północne wybrzeża Afryki i góry Atlas) rosną wiecznie zielone twardolistne lasy i zarośla typu makii, a z roślin uprawnych oliwki; dalej na południe skąpa, skrajnie kserofityczna roślinność pustynna Sahary (z drzew gł. uprawy palmy daktylowej w oazach Sahary i nad Nilem) przechodząca w półpustynną i sawannową (trawiastą z akacjami, baobabami i in.). Po obu stronach równika bardzo różnorodne formacje roślinne: na obszarach suchych i gorących (Sudan i część Afryki Wschodniej) różne typy sawanny; na obszarach o dużych opadach (gł. wybrzeże Zatoki Gwinejskiej i dorzecze Konga) wiecznie zielone lasy galeriowe i bujne, wilgotne, wiecznie zielone lasy równikowe z palmą oliwną, rafią (Raphia), lianami i epifitami; dalej na południe formacje suchorośli, lasy monsunowe (całkowicie zielone tylko w porze wilgotnej), sawanny i półpustynie przechodzące w pustynie (z endemitem –welwiczią). W najwyższych partiach górskich (np. na Ruwenzori i Kilimandżaro) spotyka się drzewiaste lobelie i ogromne kaktusy (tzw. starce); na nizinnych wybrzeżach morskich międzyzwrotnikowej Afryki formacje namorzynów (mangrowe). Południowe krańce Afryki porasta specyficzna roślinność o bardzo bogatym składzie gatunkowym, na wyżynnych półpustyniach krainy Karru występują osobliwe „żywe kamienie”; w rejonie nadbrzeżnym efektownie kwitnące byliny oraz zimozielone, twardolistne lasy i zarośla, przypominające śródziemnomorską makię, lecz utworzone z krzewów, gł. z rodziny srebrnikowatych.
ZWIERZĘTA Pod względem bogactwa przyrody żaden inny kontynent nie dorównuje Afryce. Pełne spektrum klimatów: od gorących po zimne - rozwija niezwykle różnorodną roślinność. Umożliwiło to powstanie wielu gatunków zwierząt: mnóstwo ssaków, np. antylop, gazel i innych kopytnych. Bogaty jest również świat ptaków - ponad 1500 gatunków. Afrykę zamieszkują: najszybsze zwierzę lądowe - gepard, największy ptak - struś i największe zwierzę lądowe - słoń. Tereny trawiaste Na afrykańskich stepach i sawannach występuje ponad 20 gatunków ssaków roślinożernych: antylopa końska, antylopa karłowata. padlinożercy: hieny i sępy. Najczęściej spotykane zwierzęta; Lew Zebra Żyrafa Sekretarz Mrówkojad Tereny podmokłe siedlisko m.in krokodyli, hipopotamów, gatunków żyjących na terenach zalewowych, np. antylop, kob, a także ryb okonia nilowego a także rybę tygrysią. Najczęściej spotykane zwierzęta: Hipopotam Ryby Cichlidae Flaming. Tereny pustynne:drop, stepówka. Najczęściej spotykane zwierzęta: Antylopa Scynk piaskowy, Stepówka Fenek Tereny górzyste. Najczęściej spotykane zwierzęta: Dżelada Góralek skalny Wojownik , Lobelia Lasy deszczowe Lasy deszczowe Roślinożercy, np. goryle, świnie i jeżozwierze, a inne zwierzęta, takie jak łuskowce leśne, żywią się w koronach drzew. Najczęściej spotykane zwierzęta: Dujker żółto-pręgi Żaneta północna Goryl
karolina0215