BugajewskiSH.pdf

S ENSUS

H ISTORIAE

ISSN -

Vol. I (/)

s. -

Maciej Bugajewski

O relacji między dziejami in actu a dziejami

ex post . Uwaga na marginesie Reinharta

Kosellecka tezy o braku sensu dziejów

R óżnica między dziejami in actu i dziejami widzianymi ex post jest jedną

z ważniejszych w teorii poznania historycznego. Jest jednak różnicą,

którą, jak się wydaje, niekiedy niewystarczająco uwzględniamy.

Zacznę od ogólnego zarysowania tej opozycji. Wyrażenie „dzieje in actu ”

odnosi do sposobu w jaki uczestnik sytuacji historycznych doświadcza ich

wówczas, gdy mają miejsce, tzn. równocześnie do ich zachodzenia. Warto

zwrócić uwagę na to, że wyrażenie „dzieje in actu ” wskazuje na interpretacje

sytuacji i wydarzeń historycznych dokonywane przez uczestników i widzów

wtedy, gdy przedmioty poddawane interpretacji, owe „dzieje in actu ”, właśnie

istnieją, dokonują się, gdy nie zdążyły jeszcze przeminąć, jak się mówi —

nie odeszły jeszcze w niebyt, w przeszłość, są tu między nami. Dzieje in actu

są tymi, których doświadczamy, gdy są w toku dziania się. Ich aktualność

powoduje, że jeszcze nie mogły stać się przedmiotami interpretacji pamięci,

historiograﬁ i lub innej retrospektywnej.

„Dzieje ex post ” natomiast widziane są z dystansu czasowego dzięki pracy

pamięci lub interpretacji historiograﬁ cznej. Wyrażenie „dzieje ex post ” od-

nosi do historii interpretacyjnej recepcji sytuacji i wydarzeń będących nie-

gdyś dziejami interpretowanymi in actu , a teraz, gdy upłynął pewien czas,

już nieobecnymi, nieistniejącymi. „Dzieje ex post ” to dawne dzieje in actu

widziane w retrospekcji, co oznacza — z uwzględnieniem również tego, co

miało miejsce w międzyczasie.

Wzięcie pod uwagę tej wciąż prostej opozycji sprawia, że myśląc nad po-

znaniem historycznym i jego przedmiotem, jesteśmy zmuszeni do uwzględ-

nienia, na ile to możliwe, trzech relacji: po pierwsze, relacji między tzw.

roszczeniami do prawdy zgłaszanymi przez widzów i uczestników wydarzeń

(w tym ich sprawców) a samymi wydarzeniami, to znaczy dziejami in actu .

Po drugie, relacji między roszczeniami do prawdy interpretacji dokonywa-

nej ex post a dziejami in actu , a także tym, co nastąpiło później. I wreszcie,

MACIEJ BUGAJEWSKI

po trzecie, relacji między interpretacjami ex post a interpretacjami widzów/

uczestników dokonywanymi wówczas, gdy interpretowane dzieje były jesz-

cze bytem in actu .

Problemy, które zasygnalizowałem, były analizowane m.in. innymi przez

Reinharta Kosellecka w tekstach składających się na książkę Semantyka

historyczna , opublikowaną w Bibliotece Niemieckiej w Wydawnictwie

Poznańskim. 1 Przedstawiane tutaj poszukiwania mają charakter krytycz-

nego komentarza do wybranych tez tego autora. 2

Przedstawię w tej wypowiedzi to, co najbardziej niepokoi w myśleniu

Kosellecka. Mam na myśli bardzo restrykcyjne kryterium racjonalności

zarządzające jego rozważaniami na temat poznania historiograﬁ cznego

i samych dziejów. Autor utożsamia przy tym to, co sensowne, sens ( Sinn ),

z tym, co racjonalne, co spełnia respektowane przez niego, nieartykułowane

wprost, kryterium racjonalności. Jeśli dobrze rozumiem, owo kryterium ra-

cjonalności staje się najpierw miarą odnoszoną do interpretacji dziejów in

actu dokonywanych przez uczestników (lub widzów) wydarzeń, by następnie

umożliwić określenie funkcji poznawczej pełnionej przez interpretacje do-

konywane ex post , a w dalszej kolejności kształtować pogląd o ewentualnej

racjonalności samych dziejów. Całość koncepcji (obejmującej dzieje i ich in-

terpretacje) zdaje się być konsekwencją własności przypisywanych interpre-

tacjom równoczesnym do dziejów in actu .

Stosowane przez Kosellecka kryterium racjonalności (zarazem kryterium

sensu) łączy w sobie ideę jedności i teleologię. W jego perspektywie o racjo-

nalności (sensie) dziejów in actu można by mówić wówczas, gdyby zostały

adekwatnie i jednomyślnie zinterpretowane przez wszystkich uczestników

wydarzeń historycznych oraz gdyby z punktu widzenia owych uczestników

był dostrzegalny nadający sens (racjonalność) wydarzeniom cel, ku któremu

zmierza ich rozwój. Dzieje in actu byłyby wówczas rozumne i mogłyby zostać

jako takie ukazane również przez interpretacje dokonywane ex post . Na te

ostatnie Koselleck nakłada, jak się wydaje, obowiązek respektowania, na ile

to możliwe, normy domagającej się „ustanawiania sensu” dziejów poprzez

wyprowadzanie go ze zrekonstruowanych interpretacji dziejów in actu wy-

tworzonych przez wszystkich uczestników wydarzeń.

Oznacza to, że rolą interpretacji ex post byłoby m.in. stwierdzanie jed-

ności interpretacji in actu oraz potwierdzanie z perspektywy czasu trafności

teleologii przypisywanej dziejom in actu przez interpretacje ich uczestników

1 R. Koselleck, Semantyka historyczna , przeł. W. Kunicki, Wydawnictwo Poznańskie,

Poznań 2001, ss. 568.

2 Wychodząc z innych perspektyw teoretycznych o retrospekcji poznania historiograﬁ cz-

nego pisali również m.in. J. Topolski, F. Ankersmit, W. Wrzosek.

O RELACJI MIĘDZY DZIEJAMI IN ACTU A DZIEJAMI EX POST

(widzów, sprawców). Koselleck próbuje w ten sposób, tzn. już na poziomie

konstrukcji kryterium przykładanego do interpretacji przeszłości, uwzględ-

nić normę nakazującą żywym, interpretującym dzieje ex post , uszanowanie

praw zmarłych, interpretujących to, co wciąż było in actu . Autor Semantyki

historycznej przystępuje zatem do analizy poznania historiograﬁ cznego,

dysponując uprzednio wypracowanymi kryterium racjonalności i kryterium

etycznym.

Należałoby wobec tego zapytać, czy w jego perspektywie w rzeczywi-

stych interpretacjach dziejów dokonywanych in actu , a także ex post są (lub

mogą być) spełniane respektowane przez autora miary racjonalności i aksjo-

logiczne? Odnośnie do kryterium racjonalności odpowiedź jest negatywna.

Uczestnicy wydarzeń zazwyczaj nie udzielają „jednakowej odpowiedzi” na

pytanie o ich sens, o to, co się dzieje in actu . Interpretacje dokonywane ex post

natomiast nie są w stanie zaproponować spójnej teleologicznej interpreta-

cji wydarzeń „wyprowadzonej” z różniących się interpretacji wszystkich ich

uczestników. W konsekwencji zarówno interpretacje dokonywane równocze-

śnie z dziejami in actu , jak i interpretacje ex post nie są w stanie przedsta-

wić dziejów jako racjonalnych, „racjonalnie zrozumiałych”. Interpretatorzy

powinni zatem uwzględnić lekcję Kosellecka głoszącą, że dzieje, które rela-

cjonują, były „same w sobie” „nierozumne”, że są „pozbawione sensu”, że ina-

czej mówiąc „brak im sensu”. Rzutuje to na rozumienie funkcji poznawczej

interpretacji dokonywanych ex post . Nie uczą nas one rozumienia dziejów,

bo rozumieć można to, co racjonalne. Pozwalają raczej „obchodzić się z tym,

co pozbawione sensu”, „aporetyczne”. Owo „obchodzenie się” dokonuje się

bądź poprzez wytworzenie narracji o przeszłości pozwalającej na „unaocznie-

nie” sprzeczności zachodzących między interpretacjami in actu lub poprzez

sprowadzenie tych sprzeczności do „jednego pojęcia”, np. takiego jak „masa-

kra” w odniesieniu do bitwy, w której poległo bardzo wielu jej uczestników.

Ustanawianie sensu dokonujące się w dystansie czasowym nie jest zatem

rekonstrukcją sensu dostrzeganego przez uczestników wydarzeń, nie jest

również rekonstrukcją sensu samych wydarzeń. W perspektywie Kosellecka

stanowi sposób odnoszenia się do przeszłości.

Zastosowanie się przez interpretatora patrzącego ex post do normy etycz-

nej nakazującej respektowanie pluralizmu głosów umarłych skutkuje tym, że

musi on dostrzec niespełnianie przez ów pluralizm kryterium racjonalności

podpowiadanego przez autora Semantyki historycznej . Nieprzezwyciężalny

pluralizm interpretacyjny kultury badanej wyklucza, by interpretatorzy ex

post mogli jednocześnie wywiązać się ze spełniania wymienionego kryterium

racjonalności oraz proponowanej normy etycznej.

Solidaryzuję się z omówioną dyrektywą etyczną. Wątpię natomiast

w użyteczność respektowanego przez autora kryterium racjonalności. Zgoda,

że powinniśmy brać pod uwagę wszystkie dostępne nam głosy przeszłości,

a także tam, gdzie to możliwe, formułować domniemania dotyczące tych gło-

sów, po których nie mamy bezpośrednich pozostałości. Nieporozumieniem

jest jednak zarówno głoszenie braku sensu dziejów in actu na podstawie

stwierdzanego pluralizmu interpretacji wytworzonych przez ich uczest-

ników, jak i ograniczenie interpretacji dokonywanych ex post do roli echa

interpretacji uczestników. Interpretator ex post bierze pod uwagę dalszy do-

konany już rozwój wypadków, niedostępny dla uczestnika interpretującego

dzieje in actu . Szczególnie dziwi opinia, że dzieje mają jakiś sens pozwala-

jący się rekonstruować w interpretacji ex post wówczas, gdy rozwijają się na

kształt procesu myślowego wnioskowania przechodzącego od przesłanek do

wniosku. Odpowiednikiem przesłanek byłyby kolejne stany dziejów in actu ,

odpowiednikiem wniosku — cel, do którego te dzieje zmierzają. Należy od-

różniać sensy powstałe w toku interpretacji uczestników dziejów in actu od

ewentualnych sensów kształtujących same te dzieje, a oba wskazane pojęcia

sensu powinniśmy pomyśleć, nie wprowadzając do ich rozumienia schematu

teleologicznego. Pojęcie sensu (lub inne — np. kategoria „znaczenia”) jest

potrzebne, by zagwarantować możliwość rekonstrukcji historiograﬁ cznej

dokonywanej ex post . Nie możemy jednak warunkować tej ostatniej zacho-

dzeniem racjonalności dziejów przejawiającej się w jedności interpretacji

uczestników dziejów in actu .

On the relation between history in actu and history ex post . Comment

in the margin of Reinhard Koselleck’s thesis of senselessness of

history

by Maciej Bugajewski

Abstract

In this paper I present and criticise Reinhart Koselleck’s criticism of

rationality in history. He identiﬁ es the sense of history with its rationality.

He denies both the rationality of the totality of history and the rationality of a

historical fragment. In his opinion, history in actu is senseless. It determines

the cognitive status of historical knowledge. I agree with his criticism of the

sense of the totality of history but I reject his concept of the senselessness of

the historical fragment.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: